Nhằm trao đổi về phương pháp tiếp cận và xây dựng bộ chỉ số đánh giá tính dễ bị tổn thương do biến đổi khí hậu của cộng đồng dân cư khu vực miền núi phía Bắc, sáng ngày 18/8/2026, tại trụ sở 176 Thái Hà, Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững tổ chức Hội thảo “Phương pháp đánh giá tính dễ bị tổn thương do biến đổi khí hậu”. Hội thảo là một trong những hoạt động thuộc nhiệm vụ “Điều tra, khảo sát, đánh giá tính dễ bị tổn thương do biến đổi khí hậu của cộng đồng dân cư tại khu vực miền núi phía Bắc” do TS. Nguyễn Song Tùng làm Chủ nhiệm.

Ảnh: TS. Nguyễn Song Tùng - Viện trưởng Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững, chủ nhiệm nhiệm vụ phát biểu khai mạc hội thảo

Trong những năm gần đây, biến đổi khí hậu ngày càng diễn biến phức tạp, khu vực miền núi phía Bắc Việt Nam đang phải đối mặt với nhiều loại hình thiên tai và các tác động môi trường ngày càng rõ rệt. Mưa lớn cực đoan, lũ quét, sạt lở đất, rét đậm, rét hại, hạn hán cục bộ và những biến động bất thường về nhiệt độ, lượng mưa đang tác động trực tiếp đến đời sống, sinh kế và khả năng tiếp cận các dịch vụ cơ bản của người dân. Trong đó, cộng đồng dân cư ở các khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa và những địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội còn khó khăn được đánh giá là những nhóm có mức độ dễ bị tổn thương cao hơn trước các tác động của biến đổi khí hậu.

Bên cạnh yếu tố tự nhiên, tính dễ bị tổn thương của cộng đồng còn chịu ảnh hưởng đáng kể bởi điều kiện kinh tế - xã hội. Một bộ phận người dân phụ thuộc nhiều vào sản xuất nông, lâm nghiệp và các nguồn tài nguyên tự nhiên nên dễ chịu tác động khi thời tiết thay đổi bất thường. Thiệt hại về mùa màng, vật nuôi, đất sản xuất, cơ sở hạ tầng giao thông và nhà ở có thể làm suy giảm thu nhập, gia tăng nguy cơ tái nghèo và ảnh hưởng lâu dài đến sinh kế của hộ gia đình.

Đặc biệt, các nhóm dân cư có điều kiện kinh tế hạn chế, người cao tuổi, trẻ em, phụ nữ, người khuyết tật và những hộ sinh sống tại khu vực có nguy cơ cao cần được quan tâm trong các chương trình đánh giá và xây dựng giải pháp thích ứng. Khả năng tiếp cận thông tin cảnh báo, cơ sở y tế, giao thông, giáo dục và các nguồn lực hỗ trợ khi xảy ra thiên tai cũng là những yếu tố quan trọng quyết định mức độ tổn thương của cộng đồng.

Đánh giá tính dễ bị tổn thương cần tiếp cận đa chiều

Một trong những nội dung được quan tâm tại hội thảo là phương pháp đánh giá tính dễ bị tổn thương do biến đổi khí hậu. Các ý kiến cho rằng không nên chỉ xem xét mức độ xuất hiện của thiên tai hoặc mức độ thiệt hại vật chất, mà cần đánh giá tổng hợp nhiều yếu tố, bao gồm yếu tố hiểm họa, mức độ phơi nhiễm, mức độ nhạy cảm và năng lực thích ứng của cộng đồng.

Theo cách tiếp cận này, một cộng đồng có thể chịu cùng một loại hình thiên tai nhưng mức độ tổn thương lại khác nhau do có sự khác biệt về điều kiện kinh tế, sinh kế, cơ sở hạ tầng, khả năng tiếp cận thông tin, chất lượng dịch vụ xã hội và năng lực ứng phó. Vì vậy, đánh giá tính dễ bị tổn thương cần kết hợp giữa các chỉ tiêu về tự nhiên, môi trường, kinh tế, xã hội và năng lực quản lý. Đối với các khu vực có nguy cơ cao về lũ quét và sạt lở đất, cần tăng cường hệ thống quan trắc, cảnh báo sớm và truyền tin đến người dân. Đồng thời, cần rà soát quy hoạch dân cư, hạn chế bố trí các công trình và khu dân cư mới tại những khu vực có nguy cơ thiên tai cao; từng bước di dời các hộ dân nằm trong vùng nguy hiểm đến những địa điểm an toàn, phù hợp với điều kiện sinh kế và văn hóa của người dân.

Ảnh: TS. Đỗ Xuân Đức, Trường Đại học Quốc gia Hà Nội trình bày tại hội thảo

Xây dựng bộ chỉ số phù hợp với đặc thù miền núi phía Bắc

Một trong những nội dung trọng tâm của Hội thảo là xác định cấu trúc và các nhóm chỉ số cấu thành bộ chỉ số đánh giá tính dễ bị tổn thương do biến đổi khí hậu. Các đại biểu cho rằng, để phản ánh đầy đủ mức độ tổn thương của cộng đồng, bộ chỉ số cần được xây dựng theo hướng đa chiều, kết hợp giữa các yếu tố về điều kiện tự nhiên, mức độ phơi nhiễm, mức độ nhạy cảm và năng lực thích ứng.

Trong đó, nhóm chỉ số hiểm họa phản ánh những hiện tượng khí hậu, thiên tai nguy hiểm;  nhóm phơi nhiễm có thể phản ánh mức độ mà cộng đồng dân cư phải đối mặt với các tác động của biến đổi khí hậu và thiên tai. Các chỉ tiêu có thể xem xét gồm số ngày rét đậm, rét hại; lượng mưa ngày lớn nhất năm; số ngày có lượng mưa ngày lớn hơn 50 mm; số tháng hạn khí tượng; tần suất sương muối/băng giá; tần suất đợt lũ quét; tần suất các đợt sạt lở đất. Nhóm phơi nhiễm bao gồm các chỉ tiêu như tỷ lệ dân số sống trong vùng có hiểm họa; tỷ lệ nhà ở trong vùng có hiểm họa; tỷ lệ sản xuất nông - lâm - thủy sản trong vùng hiểm họa; tỷ lệ hộ có cơ sở sản xuất, kinh doanh phi nông nghiệp trong vùng hiểm họa; tỷ lệ đất canh tác ở địa hình dốc trên 15°; tỷ lệ công trình thiết yếu trong vùng hiểm họa; mật độ đường giao thông có nguy cơ bị chia cắt. Nhóm chỉ số về tính nhạy cảm tập trung phản ánh mức độ mà cộng đồng có thể bị ảnh hưởng khi xảy ra các tác động của biến đổi khí hậu. Các yếu tố như tỷ lệ hộ nghèo và cận nghèo; tỷ số phụ thuộc dân số; tỷ lệ hộ thiếu giấy tờ/quyền sử dụng đất sản xuất ổn định; tỷ lệ hộ có người cần chăm sóc thường xuyên; tỷ lệ hộ  bị hạn chế tiếp cận dịch vụ thiết yếu; tỷ lệ hộ không sử dụng nhà tiêu hợp vệ sinh; …. có thể được xem xét trong nhóm này. Nhóm chỉ số về năng lực thích ứng phản ánh khả năng của cộng đồng trong việc phòng ngừa, ứng phó, phục hồi và thích nghi với các tác động của biến đổi khí hậu. Các chỉ tiêu có thể bao gồm thu nhập bình quân đầu người/tháng của hộ; tỷ lệ hộ có thẻ bảo hiểm y tế; tỷ lệ hộ có nhà ở kiên cố hoặc bán kiên cố, ….

Tại hội thảo, các chuyên gia nhấn mạnh rằng việc xây dựng bộ chỉ số không nên dừng ở việc tập hợp càng nhiều chỉ tiêu càng tốt mà cần có tính chọn lọc để phù hợp với khu vực nghiên cứu. Một bộ chỉ số có giá trị cần bảo đảm tính khoa học, tính đại diện, tính khả thi và khả năng áp dụng trong thực tế để thu thập, điều tra dữ liệu nhằm tính toán chỉ số đánh giá tính dễ bị tổn thương. Đối với khu vực miền núi phía Bắc, đây là yêu cầu đặc biệt quan trọng do sự khác biệt lớn về địa hình, điều kiện tự nhiên, dân cư, sinh kế và khả năng tiếp cận cơ sở hạ tầng giữa các địa phương. Một chỉ tiêu có thể có ý nghĩa đối với khu vực đô thị nhưng chưa chắc phù hợp với các xã vùng cao, vùng sâu, vùng xa. Do đó, bộ chỉ số cần được lựa chọn trên cơ sở vừa tham khảo các phương pháp đánh giá đã được áp dụng trong và ngoài nước, vừa điều chỉnh cho phù hợp với điều kiện thực tế của Việt Nam và đặc thù miền núi phía Bắc. Các chỉ số được lựa chọn cần có khả năng thu thập dữ liệu tương đối ổn định, có nguồn dữ liệu rõ ràng và có thể cập nhật theo thời gian.

            TS. Bùi Quang Bình, Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững đang bình luận về các tham luận trình bày tại hội thảo

TS. Vũ Kim Chi, Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển phát biểu tại hội thảo

Với định hướng trên, hội thảo là bước quan trọng trong quá trình xây dựng một bộ chỉ số đánh giá tính dễ bị tổn thương do biến đổi khí hậu dành cho cộng đồng dân cư miền núi phía Bắc. Bộ chỉ số khi được hoàn thiện sẽ góp phần chuyển hóa các thông tin về biến đổi khí hậu và điều kiện kinh tế - xã hội, khả năng thích ứng của cộng đồng thành những kết quả định lượng, trực quan và có khả năng đánh giá tính dễ bị tổn thương của cộng đồng miền núi phía Bắc. Qua đó, kết quả nghiên cứu không chỉ có ý nghĩa về mặt khoa học mà còn hướng tới mục tiêu thiết thực là xác định đúng nơi cần ưu tiên, đúng nhóm dân cư cần hỗ trợ và đúng yếu tố cần can thiệp, góp phần nâng cao khả năng chống chịu của cộng đồng miền núi phía Bắc trước những tác động ngày càng gia tăng của biến đổi khí hậu.

Kết thúc hội thảo, các đại biểu thống nhất cần tiếp tục nghiên cứu, rà soát và hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu trên cơ sở tham vấn chuyên gia và kiểm chứng tại các địa bàn nghiên cứu ở khu vực miền núi phía Bắc. Bộ chỉ số cần được thử nghiệm, đánh giá độ nhạy và kiểm tra khả năng phản ánh sự khác biệt về tính dễ bị tổn thương giữa các khu vực. Một yêu cầu quan trọng khác là bộ chỉ số cần có khả năng cập nhật theo thời gian. Tính dễ bị tổn thương không phải là một trạng thái cố định mà có thể thay đổi cùng với điều kiện khí hậu, dân số, kinh tế - xã hội, cơ sở hạ tầng và năng lực quản lý. Vì vậy, việc xây dựng một bộ chỉ số có cấu trúc linh hoạt, dữ liệu có thể cập nhật và phương pháp tính toán minh bạch sẽ giúp công cụ này có giá trị sử dụng lâu dài.