Trong khuôn khổ thực hiện đề tài khoa học cấp Nhà nước do Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia (Nafosted) tài trợ: “Nghiên cứu đề xuất mô hình khai thác, bảo tồn cảnh quan văn hóa phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo an ninh, quốc phòng trên các đảo tiền tiêu ở Việt Nam”, từ ngày 18/5 đến ngày 21/5/2026, Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam đã tổ chức đoàn công tác khảo sát thực địa tại đặc khu Thổ Châu, tỉnh An Giang.

Đoàn công tác do TS. Đoàn Thị Thu Hương – Chủ nhiệm đề tài làm trưởng đoàn nhằm thu thập dữ liệu thực tiễn phục vụ nghiên cứu mô hình khai thác và bảo tồn cảnh quan văn hóa tại các đảo tiền tiêu theo hướng phát triển bền vững, gắn với bảo vệ chủ quyền biển đảo và đảm bảo quốc phòng – an ninh.

Đặc khu Thổ Châu là quần đảo tiền tiêu nằm ở cực Tây Nam của Tổ quốc, giữ vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng về quốc phòng, an ninh và phát triển kinh tế biển trong Vịnh Thái Lan. Từ tháng 7/2025, Thổ Châu chính thức vận hành theo mô hình đặc khu theo Nghị quyết số 1654/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, mở ra giai đoạn phát triển mới theo định hướng xây dựng “đặc khu biển đảo xanh – mạnh – bền vững”. Hiện nay, đặc khu có diện tích tự nhiên khoảng 14 km² với dân số khoảng 1.800 người và khoảng 2.000 lao động đang tham gia các dự án phát triển trên địa bàn.

Quần đảo Thổ Châu gồm 8 đảo: Thổ Châu, Hòn Từ, Hòn Cao Cát, Hòn Nhạn, Hòn Khô, Hòn Xanh, Hòn Đá Bàn và Hòn Cao; nằm cách thành phố Rạch Giá khoảng 220 km về phía Tây Nam và cách cực Nam đảo Phú Quốc khoảng 100 km, có vùng biển tiếp giáp Campuchia và Thái Lan. Với vị trí nằm trên tuyến hàng hải quốc tế từ rất sớm, Thổ Châu từng được xem là “trạm dừng chân” quan trọng của tàu thuyền qua lại trong khu vực Vịnh Thái Lan.

Trong thời gian khảo sát, đoàn công tác đã có buổi làm việc với UBND đặc khu Thổ Châu và Ban Chỉ huy Quân sự đặc khu nhằm trao đổi thông tin, thu thập dữ liệu về hiện trạng quản lý, khai thác và bảo tồn các giá trị cảnh quan văn hóa trên địa bàn. Nội dung làm việc tập trung vào quá trình hình thành cộng đồng cư dân trên đảo; các giai đoạn kiến tạo cảnh quan văn hóa đặc thù; điều kiện tự nhiên, hệ sinh thái biển đảo; đặc điểm dân cư, tín ngưỡng, thực hành văn hóa và các hoạt động kinh tế biển của địa phương.

Đoàn nghiên cứu đồng thời trao đổi với chính quyền địa phương về các định hướng quy hoạch không gian, chiến lược phát triển kinh tế biển, chính sách quản lý bền vững cảnh quan văn hóa gắn với nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền biển đảo; cũng như các thách thức trong cân bằng giữa phát triển kinh tế, mở rộng hạ tầng du lịch với yêu cầu bảo tồn hệ sinh thái và đảm bảo quốc phòng – an ninh tại đảo tiền tiêu.

Theo ghi nhận thực tế, những năm gần đây cơ sở hạ tầng tại Thổ Châu từng bước được cải thiện thông qua nhiều dự án quan trọng như nâng cấp khu neo đậu tránh trú bão kết hợp mở rộng cảng cá, tăng chuyến tàu cao tốc kết nối Phú Quốc – Thổ Châu, nghiên cứu xây dựng cảng hàng không lưỡng dụng 4C và triển khai dự án hồ chứa nước ngọt phục vụ dân sinh và lực lượng vũ trang trên đảo. Hạ tầng viễn thông và internet hiện đã phủ sóng toàn bộ quần đảo, tạo điều kiện cho chuyển đổi số trong quản lý biển đảo và phát triển kinh tế biển.

Bên cạnh đó, đoàn công tác đã triển khai điều tra xã hội học bằng bảng hỏi đối với cư dân địa phương và du khách nhằm thu thập dữ liệu về nhận diện biến đổi cảnh quan, nhu cầu văn hóa, sinh kế và định hướng phát triển du lịch tại địa phương. Đồng thời, nhóm nghiên cứu thực hiện phỏng vấn sâu đối với nhiều nhóm đối tượng như đại diện chính quyền, cán bộ quản lý văn hóa, lực lượng vũ trang đóng quân trên đảo, người dân sinh sống lâu năm, người nhập cư và các cơ sở kinh doanh du lịch (homestay).

Thông qua các cuộc phỏng vấn và khảo sát thực địa, đoàn nghiên cứu tập trung làm rõ mối quan hệ giữa cộng đồng cư dân với không gian văn hóa biển đảo; quá trình biến đổi sinh kế; tác động của hoạt động du lịch đối với cảnh quan và đời sống xã hội; đồng thời đánh giá vai trò của văn hóa bản địa trong việc củng cố ý thức cộng đồng và chủ quyền biển đảo.

Ngoài hoạt động làm việc và điều tra xã hội học, đoàn công tác đã khảo sát nhiều điểm cảnh quan văn hóa và di tích có giá trị trên địa bàn đặc khu như: Cột cờ đảo Thổ Châu, Trạm hải đăng Thổ Châu, Hồ nước ngọt, Bãi Dong, Bãi Ngự, Cột mốc chủ quyền quốc gia, Đền Thổ Châu – nơi tưởng niệm hơn 500 người dân bị Khmer Đỏ sát hại năm 1975, cùng Lăng Ông – Miếu Bà, cơ sở tín ngưỡng dân gian tiêu biểu của cư dân vùng biển đảo.

Kết quả khảo sát bước đầu cho thấy Thổ Châu sở hữu hệ sinh thái biển đảo và cảnh quan tự nhiên đặc sắc với khoảng 4/5 diện tích là rừng nguyên sinh, đồng thời lưu giữ nhiều giá trị lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng dân gian đặc trưng của cư dân biển đảo Tây Nam Bộ. Quá trình cộng cư và tiếp biến văn hóa giữa các nhóm dân cư đã tạo nên những thực hành văn hóa đặc thù gắn với nghề biển, tín ngưỡng dân gian và ý thức bảo vệ chủ quyền lãnh thổ.

Đặc khu Thổ Châu hiện có nhiều tiềm năng phát triển kinh tế biển theo hướng “chuyển đổi xanh”, đặc biệt trong lĩnh vực nuôi biển công nghệ cao, hậu cần nghề cá và du lịch sinh thái biển đảo. Theo định hướng phát triển giai đoạn 2026–2030, Thổ Châu được xác định là địa bàn trọng điểm phát triển nuôi biển bền vững của tỉnh An Giang, với mục tiêu chuyển dịch từ khai thác tự nhiên sang nuôi trồng công nghệ cao, kết hợp bảo tồn hệ sinh thái biển và giảm áp lực khai thác ven bờ.

Bên cạnh đó, định hướng phát triển du lịch tại Thổ Châu không theo mô hình đại trà mà hướng tới du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng chất lượng cao gắn với giáo dục chủ quyền biển đảo, bảo tồn cảnh quan tự nhiên và phát huy giá trị lịch sử – văn hóa. Trong đó, mỗi du khách đến đảo được xem như một “cột mốc sống” góp phần lan tỏa ý thức chủ quyền quốc gia và quảng bá hình ảnh biển đảo Việt Nam.

Tuy nhiên, do vị trí xa đất liền và có vai trò chiến lược về quốc phòng – an ninh, Thổ Châu hiện vẫn đối mặt với nhiều khó khăn về hạ tầng giao thông, điện, nước ngọt, nguồn nhân lực chất lượng cao và khả năng kết nối logistics. Điều kiện thời tiết khắc nghiệt cùng áp lực cân bằng giữa phát triển kinh tế với bảo tồn hệ sinh thái rừng nguyên sinh tiếp tục là những thách thức lớn đối với định hướng phát triển bền vững của đặc khu.

Những dữ liệu và thông tin thu thập từ thực tiễn khảo sát tại đặc khu Thổ Châu là cơ sở quan trọng để nhóm nghiên cứu tiếp tục hoàn thiện khung lý thuyết và mô hình đề xuất. Qua đó, hướng tới xây dựng các giải pháp khai thác hiệu quả giá trị cảnh quan văn hóa gắn với bảo tồn di sản, phát triển sinh kế bền vững, phát triển kinh tế biển và củng cố quốc phòng – an ninh tại các đảo tiền tiêu của Việt Nam trong bối cảnh mới.

Lê Thu Quỳnh
Phòng Địa lý Văn hóa – Xã hội và Phát triển bền vững