TS. Đoàn Thị Thu Hương

Phòng Địa lý Kinh tế và Phát triển bền vững

1. Giới thiệu

Trong tiến trình cải cách tổ chức bộ máy và sắp xếp đơn vị hành chính thời gian qua ở Việt Nam, vấn đề khai thác “tài nguyên vị thế” nổi lên như một yêu cầu cấp thiết đối với quản trị phát triển địa phương. Thay đổi địa giới hành chính không đơn thuần là điều chỉnh ranh giới quản lý, mà còn kéo theo sự tái cấu trúc không gian kinh tế – xã hội, tác động trực tiếp đến lợi thế so sánh và vai trò của từng địa bàn trong cấu trúc vùng (Lefebvre, H.,1991).

“Tài nguyên vị thế” được hiểu là tổng hòa các yếu tố lợi thế gắn với không gian lãnh thổ, bao gồm vị trí địa lý, khả năng kết nối hạ tầng, vai trò trung tâm hành chính – kinh tế, quy mô dân số, thị trường, cũng như các giá trị văn hóa – lịch sử (Trần Đức Thạnh, 2012). Khác với tài nguyên thiên nhiên hữu hình, tài nguyên vị thế mang tính động, phụ thuộc vào cấu trúc thể chế và mạng lưới liên kết vùng. Khi địa giới thay đổi, giá trị của các yếu tố này có thể được nâng lên, tái phân bổ hoặc suy giảm tùy vào điều kiện thực tiễn sau sắp xếp, bố trí.

Do đó, việc nghiên cứu và khai thác hiệu quả tài nguyên vị thế trong bối cảnh điều chỉnh địa giới hành chính không chỉ giúp địa phương thích ứng với cấu trúc quản trị mới mà còn mở ra các cơ hội phát triển kinh tế - xã hội bền vững trong giai đoạn mới.

2. Tác động của thay đổi địa giới hành chính đến tài nguyên vị thế

Thực tiễn cho thấy, việc sáp nhập hoặc điều chỉnh đơn vị hành chính có thể tạo ra những cực tăng trưởng mới, mở rộng quy mô thị trường và tối ưu hóa nguồn lực đầu tư công. Quy mô quản lý lớn hơn giúp giảm phân mảnh không gian phát triển, tăng khả năng điều phối hạ tầng và thu hút đầu tư. Đồng thời, sự tích hợp về lãnh thổ có thể củng cố vị thế của địa phương trong các hành lang kinh tế và mạng lưới đô thị liên vùng.

Việc điều chỉnh địa giới hành chính có thể làm biến đổi tương quan lợi thế giữa các địa phương kéo theo yêu cầu điều chỉnh các quy hoạch phát triển kinh tế – xã hội, quy hoạch sử dụng đất và quy hoạch đô thị. Điều này có thể tạo cơ hội để tái định hình chiến lược phát triển không gian theo hướng khai thác tốt hơn tài nguyên vị thế, đặc biệt trong việc hình thành các khu kinh tế, khu công nghiệp, trung tâm logistics hoặc các cực tăng trưởng mới.

Tuy nhiên, bên cạnh cơ hội là không ít thách thức. Việc thay đổi vai trò trung tâm hành chính có thể làm dịch chuyển dòng vốn, lao động và dịch vụ, dẫn tới nguy cơ suy giảm động lực phát triển ở những khu vực “mất vị thế”. Sự chênh lệch về trình độ phát triển giữa các đơn vị sau sáp nhập cũng có thể làm gia tăng bất cân đối nội vùng. Nếu thiếu sự đồng bộ giữa điều chỉnh địa giới và quy hoạch phát triển, tài nguyên vị thế có thể không được khai thác hiệu quả, thậm chí bị suy hao do đầu tư dàn trải và thiếu định hướng chiến lược.

3. Định hướng khai thác tài nguyên vị thế trong bối cảnh mới

Khai thác tài nguyên vị thế cần được đặt trong tiếp cận không gian chức năng thay vì thuần túy hành chính. Quy hoạch phát triển phải dựa trên các mối liên kết kinh tế – xã hội thực tế như thị trường lao động, chuỗi giá trị, mạng lưới giao thông và dịch vụ. Đồng thời, cần đánh giá lại lợi thế so sánh của từng khu vực sau điều chỉnh, tránh tư duy kế thừa cơ học từ cấu trúc cũ.

Một yêu cầu quan trọng khác là tăng cường liên kết nội vùng và liên vùng, bảo đảm các khu vực sau sáp nhập không trở thành “vùng trũng” phát triển. Cơ chế phân bổ nguồn lực cần minh bạch, hướng tới thu hẹp khoảng cách và tạo động lực lan tỏa. Bên cạnh đó, quản trị chuyển đổi phải chú trọng yếu tố xã hội, bảo đảm ổn định tâm lý cộng đồng và duy trì bản sắc địa phương.

Đặc biệt trong bối cảnh công nghệ phát triển mạnh mẽ, yêu cầu đổi mới sáng tạo trở nên cấp thiết thì việc tích hợp công nghệ vào quản lý và khai thác tài nguyên vị thế trở thành một hướng tiếp cận có ý nghĩa chiến lược. Công nghệ số, đặc biệt là hệ thống thông tin địa lý (GIS), dữ liệu lớn và nền tảng quản trị thông minh, cho phép nhận diện chính xác hơn các lợi thế không gian, cấu trúc lại mối liên kết lãnh thổ và tối ưu hóa phân bổ nguồn lực. Thông qua các công cụ phân tích dữ liệu không gian và hệ thống hỗ trợ ra quyết định, chính quyền địa phương có thể đánh giá động thái biến đổi vị thế phát triển sau điều chỉnh địa giới, đồng thời nâng cao tính minh bạch, hiệu quả và khả năng dự báo trong quản lý (Kitchin, R., 2014). Cách tiếp cận này không chỉ góp phần hạn chế rủi ro từ sự gián đoạn thể chế – không gian, mà còn tạo điều kiện hình thành các động lực tăng trưởng mới dựa trên tri thức, kết nối và đổi mới sáng tạo.

4. Kết luận

Thay đổi địa giới hành chính là một quá trình tất yếu trong tiến trình cải cách tổ chức lãnh thổ và hoàn thiện hệ thống quản lý nhà nước. Sự điều chỉnh này không chỉ mang ý nghĩa về mặt hành chính – quản trị mà còn tác động trực tiếp đến cấu trúc không gian phát triển và khả năng khai thác tài nguyên vị thế của các địa phương. Khi ranh giới lãnh thổ được điều chỉnh, quy mô không gian, mạng lưới kết nối hạ tầng và vị trí của các trung tâm phát triển cũng có thể thay đổi, từ đó làm xuất hiện những cơ hội mới trong việc tái cấu trúc các hoạt động kinh tế – xã hội.

Trong bối cảnh phát triển hiện nay, tài nguyên vị thế ngày càng được nhìn nhận như một nguồn lực quan trọng, bao gồm lợi thế về vị trí địa lý, khả năng tiếp cận thị trường, hệ thống giao thông và mối quan hệ liên kết vùng. Việc thay đổi địa giới hành chính nếu được định hướng phù hợp sẽ tạo điều kiện để nhận diện lại các lợi thế vị trí, hình thành các không gian phát triển mới, đồng thời nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực và tổ chức lãnh thổ.

Có thể khẳng định rằng, thay đổi địa giới hành chính vừa đặt ra những thách thức nhất định trong quá trình điều chỉnh quy hoạch, quản lý và phân bổ nguồn lực, vừa mở ra cơ hội quan trọng để tái định vị chiến lược phát triển của các địa phương. Khi quá trình này được gắn kết chặt chẽ với quy hoạch tổng thể phát triển lãnh thổ, định hướng liên kết vùng và các chính sách đầu tư phù hợp, việc khai thác hiệu quả tài nguyên vị thế sẽ góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của địa phương, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế – xã hội theo hướng bền vững, đồng thời củng cố cấu trúc không gian phát triển quốc gia theo hướng hợp lý và thích ứng với bối cảnh phát triển mới.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Lefebvre, H. (1991). The Production of Space. Blackwell.

Trần Đức Thạnh (2012) Biển đảo Việt Nam – Tài nguyên vị thế và những kỳ quan địa chất, sinh thái tiêu biểu. Nxb. Khoa học tự nhiên và công nghệ

Kitchin, R. (2014). The Data Revolution: Big Data, Open Data, Data Infrastructures and Their Consequences. SAGE