Mở đầu

Trong bối cảnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số ngày càng trở thành động lực quan trọng thúc đẩy phát triển đất nước, đổi mới sáng tạo không chỉ được thể hiện qua những thành tựu công nghệ mà còn ở sự đổi mới tư duy, phương pháp nghiên cứu, mô hình quản trị và cách thức vận dụng tri thức khoa học vào giải quyết các vấn đề thực tiễn.

Đối với khoa học xã hội và nhân văn, đổi mới sáng tạo có ý nghĩa đặc biệt trong việc nhận diện những biến đổi của xã hội, phân tích các vấn đề phát triển và cung cấp luận cứ khoa học phục vụ hoạch định chính sách. Trong đó, nghiên cứu địa lý nhân văn và phát triển bền vững góp phần làm rõ mối quan hệ giữa con người, không gian, kinh tế, xã hội và môi trường, từ đó đề xuất những giải pháp phù hợp với đặc điểm của từng vùng, địa phương.

Hưởng ứng Ngày hội Đổi mới sáng tạo quốc gia năm 2026 với chủ đề “Đổi mới sáng tạo - Động lực phát triển của toàn xã hội”, Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững, thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, tiếp tục phát huy vai trò của nghiên cứu khoa học trong kết nối tri thức với thực tiễn, thúc đẩy tư duy liên ngành và đóng góp vào quá trình kiến tạo không gian phát triển bền vững ở Việt Nam.

Nội dung chính

1. Đổi mới tư duy nghiên cứu, tiếp cận những vấn đề mới của thực tiễn

Thực tiễn phát triển hiện nay đặt ra nhiều vấn đề có tính liên ngành như tổ chức không gian phát triển, đô thị hóa, chuyển đổi xanh, thích ứng với biến đổi khí hậu, phát triển du lịch bền vững và chuyển đổi số. Những vấn đề này đòi hỏi hoạt động nghiên cứu không chỉ dừng lại ở việc mô tả hiện trạng mà cần phân tích nguyên nhân, nhận diện xu hướng, đánh giá tác động và đề xuất giải pháp có tính khả thi.

Đối với Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững, đổi mới sáng tạo trước hết thể hiện ở việc lựa chọn những vấn đề nghiên cứu xuất phát từ yêu cầu thực tiễn, tăng cường cách tiếp cận liên ngành và gắn nghiên cứu với đặc điểm cụ thể của từng địa bàn. Chẳng hạn, các hướng nghiên cứu về phát triển du lịch bền vững, thích ứng với biến đổi khí hậu và phát triển vùng tại những địa bàn như Lào Cai, Hà Tĩnh, An Giang, Cần Thơ, Cà Mau và Hà Nội cho thấy sự đa dạng của các vấn đề phát triển cần được tiếp cận từ góc độ địa lý nhân văn. Mỗi địa phương có điều kiện tự nhiên, đặc điểm dân cư, nguồn lực và yêu cầu phát triển khác nhau, do đó cần những phương pháp phân tích và giải pháp phù hợp với bối cảnh cụ thể. Từ thực tiễn đó, đổi mới phương pháp nghiên cứu, kết hợp khảo sát thực địa với phân tích dữ liệu, tăng cường nghiên cứu liên ngành và tiếp thu ý kiến của các bên liên quan là những hướng quan trọng để nâng cao chất lượng và khả năng ứng dụng của các sản phẩm khoa học. Qua đó, nghiên cứu không chỉ góp phần phát triển tri thức mà còn cung cấp luận cứ phục vụ quản lý và hoạch định chính sách.

2. Phát huy vai trò của khoa học xã hội và nhân văn trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo

Đổi mới sáng tạo không chỉ là câu chuyện của công nghệ mà còn gắn với con người, thể chế, văn hóa, cộng đồng và phương thức tổ chức xã hội. Một mô hình phát triển chỉ có thể phát huy hiệu quả khi phù hợp với điều kiện thực tế, đáp ứng nhu cầu của người dân và bảo đảm hài hòa giữa các mục tiêu kinh tế, xã hội và môi trường.

Từ góc nhìn địa lý nhân văn, đổi mới sáng tạo còn là quá trình tìm kiếm những cách thức tổ chức không gian, sử dụng nguồn lực và giải quyết các vấn đề phát triển hiệu quả hơn. Chẳng hạn, đối với du lịch bền vững, bên cạnh hiệu quả kinh tế cần quan tâm đến bảo tồn các giá trị văn hóa, bảo vệ môi trường và sinh kế của cộng đồng địa phương. Đối với thích ứng với biến đổi khí hậu, cần xem xét sự khác biệt về điều kiện sinh sống, sinh kế và khả năng thích ứng của các nhóm dân cư để đề xuất giải pháp phù hợp. Một hướng tiếp cận đáng chú ý là tăng cường kết nối nghiên cứu khoa học với hợp tác quốc tế. Hoạt động hợp tác nghiên cứu về du lịch bền vững tại Hòa Bình với sự tham gia của cá chuyên gia thuộc Đại học Ottawa, Canada trong năm 2026, là một ví dụ về cơ hội trao đổi tri thức, phương pháp nghiên cứu và kinh nghiệm quốc tế gắn với một địa bàn cụ thể. Việc phát huy hiệu quả những hoạt động hợp tác như vậy có thể góp phần làm phong phú cách tiếp cận nghiên cứu, đồng thời tăng cường kết nối giữa tri thức quốc tế với điều kiện thực tiễn của Việt Nam.

Bên cạnh đó, hội thảo khoa học về “Khoa học xã hội và nhân văn thời đại AI” tổ chức ngày 22/5/2026 cho thấy sự quan tâm của Viện đối với những vấn đề mới do sự phát triển của trí tuệ nhân tạo đặt ra. Đây cũng là cơ hội để trao đổi về khả năng ứng dụng công nghệ trong nghiên cứu, những thay đổi đối với phương pháp tạo lập tri thức và yêu cầu nâng cao năng lực của đội ngũ nghiên cứu trong bối cảnh mới. Những ví dụ này cho thấy đổi mới sáng tạo trong khoa học xã hội và nhân văn cần được thúc đẩy đồng thời từ đổi mới tư duy, phương pháp nghiên cứu, hợp tác khoa học và khả năng vận dụng tri thức vào giải quyết các vấn đề thực tiễn.

3. Kết nối nghiên cứu với hoạch định chính sách và kiến tạo không gian phát triển bền vững

Một yêu cầu quan trọng của nghiên cứu khoa học hiện nay là tăng cường khả năng chuyển hóa kết quả nghiên cứu thành giá trị thực tiễn. Đối với lĩnh vực địa lý nhân văn và phát triển bền vững, điều này thể hiện ở khả năng cung cấp luận cứ khoa học phục vụ quy hoạch, quản lý lãnh thổ, tổ chức không gian phát triển và giải quyết những vấn đề xã hội tại địa phương.

Hội thảo khoa học “Kiến tạo không gian phát triển bền vững trong bối cảnh sắp xếp đơn vị hành chính ở Việt Nam”, tổ chức ngày 22/9/2026, là một ví dụ tiêu biểu về việc đưa những vấn đề thời sự của đất nước vào trao đổi học thuật. Quá trình sắp xếp đơn vị hành chính đặt ra yêu cầu nghiên cứu về tổ chức không gian phát triển, kết nối nguồn lực, phân bổ các hoạt động kinh tế - xã hội và nâng cao hiệu quả quản trị địa phương.

Từ góc độ địa lý nhân văn, những thay đổi về địa giới hành chính không chỉ liên quan đến tổ chức bộ máy mà còn tác động đến quan hệ giữa các địa bàn, khả năng tiếp cận dịch vụ công, kết nối hạ tầng và đời sống của người dân. Vì vậy, việc nghiên cứu dựa trên đặc điểm không gian, điều kiện kinh tế - xã hội và nhu cầu thực tiễn có thể góp phần cung cấp cơ sở tham khảo cho quá trình hoạch định chính sách và tổ chức phát triển. Thông qua các nhiệm vụ nghiên cứu, khảo sát thực địa, hội thảo khoa học và hoạt động trao đổi chuyên môn, Viện có điều kiện tăng cường kết nối giữa nhà khoa học với cơ quan quản lý và địa phương. Quá trình này cần được thực hiện theo hướng hai chiều: thực tiễn đặt ra những vấn đề mới cho khoa học; nghiên cứu cung cấp bằng chứng và luận cứ cho quá trình ra quyết định; kết quả triển khai tiếp tục tạo cơ sở để đánh giá và hoàn thiện các giải pháp.

Đây chính là một trong những cách thức quan trọng để chuyển hóa tri thức thành giá trị phát triển, đồng thời nâng cao vai trò của nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn trong quá trình kiến tạo không gian phát triển bền vững ở Việt Nam.

4. Lan tỏa tinh thần đổi mới sáng tạo thông qua hoạt động khoa học và truyền thông

Bên cạnh hoạt động nghiên cứu, việc phổ biến tri thức và lan tỏa các giá trị khoa học tới cộng đồng cũng là một phương thức thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Những kết quả nghiên cứu cần được truyền tải bằng hình thức phù hợp để cơ quan quản lý, doanh nghiệp, người dân và công chúng có thể tiếp cận, hiểu và vận dụng.

Triển lãm “Địa lý nhân văn – Kiến tạo phát triển”, được tổ chức trong tháng 9 và tháng 10/2026, là một ví dụ về cách thức giới thiệu tri thức khoa học tới công chúng thông qua các sản phẩm trực quan như bản đồ, mô hình sách và các nội dung trưng bày. Việc chuyển tải kết quả nghiên cứu thành hình ảnh và sản phẩm dễ tiếp cận góp phần giúp công chúng hiểu rõ hơn về vai trò của địa lý nhân văn đối với phát triển. Đặc biệt, hoạt động “Đổi rác lấy cây” trong khuôn khổ triển lãm thể hiện cách kết nối truyền thông khoa học với việc khuyến khích hành động vì môi trường. Từ một hoạt động truyền thông cụ thể, các thông điệp về bảo vệ môi trường, sử dụng tài nguyên có trách nhiệm và phát triển bền vững được truyền tải gần gũi hơn tới người tham gia.

Bên cạnh đó, việc tăng cường đăng tải các bài viết chuyên đề, giới thiệu kết quả nghiên cứu, tổ chức tọa đàm và xây dựng các sản phẩm truyền thông số sẽ góp phần mở rộng khả năng tiếp cận tri thức khoa học. Đây cũng là cơ hội để Viện giới thiệu những vấn đề nghiên cứu mới, chia sẻ kinh nghiệm chuyên môn và lan tỏa các giá trị của khoa học xã hội và nhân văn. Để phát huy hiệu quả, truyền thông khoa học cần gắn với nội dung nghiên cứu thực chất, thông tin chính xác và những ví dụ có khả năng minh họa rõ nét cho đóng góp của khoa học đối với đời sống. Qua đó, đổi mới sáng tạo không chỉ được thể hiện trong quá trình nghiên cứu mà còn được lan tỏa thông qua việc chia sẻ tri thức và khuyến khích sự tham gia của cộng đồng.

Kết luận

Ngày hội Đổi mới sáng tạo quốc gia năm 2026 là dịp để các cơ quan nghiên cứu, tổ chức khoa học, địa phương và cộng đồng cùng khẳng định vai trò của đổi mới sáng tạo đối với sự phát triển của đất nước. Đối với Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững, tinh thần đổi mới sáng tạo được thể hiện qua việc chủ động tiếp cận những vấn đề mới, đổi mới phương pháp nghiên cứu, tăng cường hợp tác khoa học và gắn kết tri thức với yêu cầu thực tiễn.

Từ nghiên cứu về phát triển vùng, du lịch bền vững, thích ứng với biến đổi khí hậu đến trao đổi học thuật về trí tuệ nhân tạo, kiến tạo không gian phát triển và truyền thông khoa học, các hướng hoạt động này mở ra cơ hội để Viện tiếp tục phát huy thế mạnh chuyên môn, nâng cao giá trị ứng dụng của kết quả nghiên cứu và đóng góp thiết thực vào quá trình hoạch định chính sách. Trong thời gian tới, việc tăng cường nghiên cứu liên ngành, ứng dụng công nghệ phù hợp, mở rộng kết nối với các địa phương và đối tác khoa học, đồng thời nâng cao hiệu quả truyền thông sẽ là những hướng quan trọng để lan tỏa tinh thần đổi mới sáng tạo. Đổi mới từ tư duy, sáng tạo trong nghiên cứu, kết nối với thực tiễn và hướng tới phát triển bền vững không chỉ là thông điệp hưởng ứng Ngày hội Đổi mới sáng tạo quốc gia mà còn là định hướng để Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững tiếp tục phát huy vai trò của khoa học xã hội và nhân văn trong sự nghiệp phát triển đất nước.