Trong tiến trình chuyển đổi số quốc gia, người cao tuổi vừa là nhóm có nguy cơ gặp nhiều rào cản trong tiếp cận công nghệ, vừa là một lực lượng xã hội quan trọng cần được tham gia và thụ hưởng đầy đủ các thành quả của xã hội số. Thực tiễn tại Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng và một số địa phương cho thấy, khoảng cách số đối với người cao tuổi hiện nay không chỉ nằm ở việc có hay không có điện thoại thông minh, mà ngày càng thể hiện ở khả năng biến thiết bị và kỹ năng thành những hành vi sử dụng thực tế trong đời sống.

1. Già hóa dân số đặt ra yêu cầu mới đối với chuyển đổi số

Việt Nam đang bước nhanh vào quá trình già hóa dân số. Theo kết quả Điều tra dân số và nhà ở giữa kỳ năm 2024, cả nước có khoảng 14,2 triệu người từ 60 tuổi trở lên, tăng 2,8 triệu người so với năm 2019. Người từ 65 tuổi trở lên chiếm 9,3% dân số, trong khi chỉ số già hóa đạt 60,2%. Tổng cục Thống kê dự báo đến năm 2030, số người từ 60 tuổi trở lên sẽ xấp xỉ 18 triệu người.

Những con số này cho thấy người cao tuổi không còn là một nhóm dân số nhỏ trong cấu trúc xã hội Việt Nam. Khi ngày càng nhiều dịch vụ thiết yếu được số hóa – từ dịch vụ công, ngân hàng, bảo hiểm, y tế, mua sắm đến giao tiếp xã hội – khả năng tiếp cận công nghệ của người cao tuổi trở thành một vấn đề có ý nghĩa đối với chất lượng cuộc sống và tính bao trùm của quá trình chuyển đổi số.

Nếu một thủ tục hành chính trước đây có thể thực hiện trực tiếp tại bộ phận “một cửa”, nay được chuyển lên môi trường số; nếu việc thanh toán, nhận trợ cấp, đặt lịch khám bệnh hay xác thực danh tính ngày càng phụ thuộc vào điện thoại thông minh, thì người không sử dụng được các công cụ này có nguy cơ gặp thêm một dạng bất bình đẳng mới: bất bình đẳng trong tiếp cận và sử dụng các dịch vụ số.

2. Một số bằng chứng thực tế đáng chú ý được ghi nhận

Tại Hà Nội: người cao tuổi đang trở thành “học viên số”

Thực tiễn tại Hà Nội cho thấy quá trình thích ứng số của người cao tuổi đang diễn ra theo nhiều hình thức. Điển hình là mô hình lớp “Bình dân học vụ số”, một cụ ông ngoài 70 tuổi được hướng dẫn từng bước cài đặt VNeID; bên cạnh đó, một cụ bà ghi lại mật khẩu để có thể nhớ và sử dụng khi cần. Từ chưa quen sử dụng điện thoại thông minh mà người cao tuổi đã dần thích nghi với công nghệ.

Theo thông tin được Bộ Khoa học và Công nghệ dẫn lại, Hà Nội có gần 1,4 triệu người cao tuổi, chiếm hơn 16% dân số. Quy mô này cho thấy nếu người cao tuổi được hỗ trợ tốt, họ không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn có thể trở thành một lực lượng tham gia tích cực vào xây dựng gia đình số và cộng đồng số.

Mô hình “Bình dân học vụ số lưu động” được đưa đến các nhà văn hóa tổ dân phố. Người dân được hướng dẫn sử dụng Cổng Dịch vụ công quốc gia, VNeID, iHanoi, eTax Mobile và VssID. Với những hoạt động của mô hình này cho thấy người cao tuổi không phải một nhóm “đứng ngoài” chuyển đổi số. Vấn đề là cần tạo ra môi trường và phương thức hỗ trợ phù hợp để họ có thể tham gia.

Tại thành phố Hồ Chí Minh: đưa lớp học số đến gần người cao tuổi

Tại thành phố Hồ Chí Minh, một mô hình đáng chú ý là “Mỗi khu phố một lớp học chuyển đổi số”. Có thể tại một quán cà phê cũng có thể trở thành không gian sinh hoạt quen thuộc được tận dụng để tổ chức hướng dẫn kỹ năng số cho người lớn tuổi. Tại đây, người cao tuổi được sinh viên tình nguyện hướng dẫn những thao tác thiết thực như cài đặt VNeID, quét mã QR và đặt lịch khám bệnh trực tuyến. Điểm đáng chú ý của mô hình này là không gian học tập được đưa đến nơi người cao tuổi cảm thấy gần gũi, thay vì yêu cầu họ phải đến một cơ sở đào tạo chính thức. Đây có thể là một hướng tiếp cận phù hợp với đặc điểm tâm lý và thói quen sinh hoạt của nhóm dân số này.

Người cao tuổi cũng phải đối mặt với rủi ro lừa đảo trên môi trường số

Bên cạnh những lợi ích, chuyển đổi số tạo ra một dạng rủi ro mới đối với người cao tuổi: lừa đảo trực tuyến và mất an toàn thông tin. Đáng chú ý, nhiều người cao tuổi lựa chọn cách tránh hoàn toàn: không nghe số lạ, không cài ứng dụng mới hoặc đưa điện thoại cho con cháu kiểm tra. Cách phản ứng này giúp giảm một phần rủi ro trước mắt nhưng đồng thời có thể làm giảm cơ hội hình thành năng lực số độc lập. Vì vậy, bên cạnh việc dạy “bấm nút nào”, người cao tuổi cần được hướng dẫn cách nhận diện dấu hiệu bất thường, kiểm tra nguồn thông tin, xác minh người liên hệ và xử lý khi nghi ngờ bị lừa đảo.

Nói cách khác, kỹ năng số đối với người cao tuổi cần được hiểu theo nghĩa rộng hơn kỹ năng sử dụng thiết bị: đó còn là kỹ năng an toàn, kỹ năng đánh giá thông tin và kỹ năng tự bảo vệ trong môi trường số.

Tác động của chuyển đổi số: cơ hội đi cùng thách thức

Từ những trường hợp cụ thể trên có thể thấy chuyển đổi số đang tạo ra ít nhất bốn nhóm tác động đối với người cao tuổi Việt Nam.

Thứ nhất, tăng khả năng tiếp cận dịch vụ. Khi có kỹ năng phù hợp, người cao tuổi có thể thực hiện nhiều thủ tục mà không cần đi lại nhiều lần, tiếp cận thông tin nhanh hơn, thanh toán thuận tiện hơn và sử dụng một số dịch vụ y tế, bảo hiểm, ngân hàng trên môi trường số.

Thứ hai, tăng khả năng kết nối xã hội. Điện thoại thông minh và các nền tảng số giúp người cao tuổi duy trì liên hệ với con cháu, bạn bè, hội nhóm và cộng đồng, đặc biệt đối với những người sống xa gia đình.

Thứ ba, mở rộng khả năng tham gia xã hội và kinh tế. Người cao tuổi không chỉ là người sử dụng dịch vụ số mà còn có thể tham gia kinh doanh, quảng bá sản phẩm, chia sẻ kiến thức, truyền nghề, hoạt động cộng đồng và đóng góp kinh nghiệm cho thế hệ trẻ.

Thứ tư, xuất hiện những rủi ro mới. Những khó khăn về thị lực, khả năng ghi nhớ, thao tác trên màn hình nhỏ, nhận diện thông tin giả và nguy cơ lừa đảo có thể khiến người cao tuổi dễ bị tổn thương hơn trong môi trường số nếu không có cơ chế hỗ trợ phù hợp.

            Như vậy, một vấn đề cần được đặc biệt quan tâm là: không nên đánh giá hiệu quả chuyển đổi số đối với người cao tuổi chỉ bằng số lượng người được tập huấn, số điện thoại thông minh được trang bị hay số điểm hỗ trợ được thành lập. Điều quan trọng hơn là sau quá trình hỗ trợ, người cao tuổi có thể tự mình:

Đăng nhập và sử dụng VNeID;

Thực hiện một thủ tục hành chính trực tuyến;

Thanh toán bằng phương thức số;

Đặt lịch khám bệnh;

Tra cứu thông tin chính thống;

Nhận biết dấu hiệu lừa đảo;

Xác minh thông tin trước khi cung cấp dữ liệu cá nhân;

Tìm được nơi hỗ trợ đáng tin cậy khi gặp vấn đề.

Đây chính là sự chuyển đổi từ “phổ cập thiết bị” sang “phổ cập năng lực”, từ “biết công nghệ” sang “sống được trong môi trường số”.

Kết luận

Chuyển đổi số đang làm thay đổi cách người Việt Nam tiếp cận dịch vụ công, chăm sóc sức khỏe, giao dịch tài chính, giao tiếp xã hội và tiếp nhận thông tin. Với 14,2 triệu người từ 60 tuổi trở lên hiện nay và dự kiến gần 18 triệu người vào năm 2030, người cao tuổi sẽ ngày càng trở thành một thành phần quan trọng của xã hội số Việt Nam. Điều cần thiết là xây dựng một môi trường số trong đó người cao tuổi dễ tiếp cận, dễ học, dễ thực hành, an toàn khi sử dụng và có thể tự mình giải quyết những nhu cầu thiết yếu.

Chuyển đổi số vì vậy không chỉ là câu chuyện của công nghệ. Đó còn là câu chuyện về khả năng tiếp cận, tính tự chủ, sự công bằng giữa các thế hệ và quyền được tham gia đầy đủ vào đời sống xã hội trong thời đại số. Khi người cao tuổi có thể tự mình sử dụng công nghệ thay vì phải phụ thuộc hoàn toàn vào con cháu, chuyển đổi số khi đó mới thực sự trở thành một quá trình nâng cao chất lượng cuộc sống và phát huy vai trò của con người trong xã hội số.

Tài liệu tham khảo

1. Chủ động thích ứng với già hóa dân số, mở rộng không gian phát triển kinh tế bạc. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam

2. Hỗ trợ người cao tuổi nâng cao năng lực số, Nguồn: https://nhandan.vn/ho-tro-nguoi-cao-tuoi-nang-cao-nang-luc-so-post976646.html

3. Nâng cao chất lượng công tác người cao tuổi thích ứng với già hóa dân số. Nguồn: https://nhandan.vn/nang-cao-chat-luong-cong-tac-nguoi-cao-tuoi-thich-ung-voi-gia-hoa-dan-so-post932659.html

4. Người cao tuổi bắt nhịp chuyển đổi số. Nguồn: https://dangcongsan.org.vn/phutho/xay-dung-dang/nguoi-cao-tuoi-bat-nhip-chuyen-doi-so.html

5. Người cao tuổi chủ động học chuyển đổi số. Nguồn: https://vov2.vov.vn/chuyen-nguoi-gia/nguoi-cao-tuoi-chu-dong-hoc-chuyen-doi-so-60818.vov2

6. Người cao tuổi Hà Nội chủ động tiếp cận chuyển đổi số từ cơ sở

Nguồn: https://ngaymoionline.com.vn/nguoi-cao-tuoi-ha-noi-chu-dong-tiep-can-chuyen-doi-so-tu-co-so-65684.html