Sáng ngày 03/11/2026, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam tổ chức họp Hội đồng nghiệm thu nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp Bộ: “Điều tra khảo sát việc thực hiện chuyển đổi đất trồng lúa sang đất nông nghiệp khác tại một số địa phương ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long”, mã số KHXH/DA/2025-03, do TS. Trần Thị Thu Hương làm chủ nhiệm, Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững là tổ chức chủ trì thực hiện.

      Nhiệm vụ được triển khai trong năm 2026 với hơn 600 phiếu điều tra hộ gia đình tại các địa phương thuộc ba tiểu vùng sinh thái của Đồng bằng sông Cửu Long, phần lớn là các hộ đã thực hiện chuyển đổi đất trồng lúa. Kết quả điều tra được bổ sung bằng tài liệu thứ cấp, làm cơ sở cho báo cáo tổng hợp, báo cáo kiến nghị và báo cáo tư vấn chính sách.

      Sau khi nghe chủ nhiệm nhiệm vụ trình bày tóm tắt kết quả, các phản biện và thành viên Hội đồng tập trung góp ý về cơ sở lý luận, cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu, mức độ khai thác dữ liệu điều tra, đánh giá hiệu quả chuyển đổi và tính khả thi của hệ thống giải pháp, kiến nghị chính sách.

      Theo GS.TS. Đặng Nguyên Anh, phản biện 1, nhóm nghiên cứu nắm vững các khái niệm và quy định về phân loại đất, dữ liệu điều tra có độ tin cậy và tính cập nhật tốt. Tuy nhiên, báo cáo cần bổ sung cơ sở lý thuyết định hướng, trong đó lý thuyết sinh kế hộ gia đình phù hợp hơn so với cách tiếp cận chỉ từ an ninh lương thực, bởi chuyển đổi đất lúa thực chất là chuyển đổi sinh kế, tổ chức sản xuất và thu nhập của hộ.

      GS.TS. Đặng Nguyên Anh đề nghị khai thác sâu hơn dữ liệu điều tra, phân tích theo nhóm hộ và theo ba tiểu vùng khảo sát thay vì dừng ở mô tả đặc điểm người trả lời. Việc so sánh nhóm hộ chưa chuyển đổi, nhóm chuyển đổi thành công và nhóm chuyển đổi đang gặp khó khăn sẽ chỉ ra được điều kiện chuyển đổi thành công và tính bền vững của từng mô hình. Cùng với đó, cần mở rộng tiêu chí đánh giá từ hiệu quả kinh tế sang cả hiệu quả xã hội và môi trường, làm rõ nguy cơ phân hóa giữa các nhóm nông hộ cũng như tác động tới chất lượng đất và nguồn nước.

      Ngoài sáu nhóm yếu tố đã xác định, GS.TS. Đặng Nguyên Anh đề nghị bổ sung hạ tầng thủy lợi và kiểm soát mặn - ngọt, di cư và chuyển dịch lao động nông thôn, liên kết chuỗi giá trị với doanh nghiệp. Báo cáo kiến nghị và báo cáo tư vấn cần bổ sung cơ sở chính trị - pháp lý, nhấn mạnh tính đặc thù vùng và đưa ra các đề xuất cụ thể, khả thi ở cấp hộ gia đình. GS.TS. Đặng Nguyên Anh đánh giá kết quả công bố vượt yêu cầu, bảo đảm tính trung thực và đề nghị Hội đồng cho nghiệm thu.

      Cùng quan tâm đến tính nhất quán giữa hiện trạng, phân tích và giải pháp, TS. Nguyễn Đắc Nhẫn, phản biện 2, đề nghị phân định rõ các loại hình chuyển đổi: chuyển đổi theo quy định pháp luật và chuyển đổi tự phát, chuyển đổi vĩnh viễn và chuyển đổi linh hoạt theo Nghị quyết số 39 của Quốc hội. Báo cáo cần trình bày cụ thể cách tiếp cận và các phương pháp đã thực hiện, bổ sung tài liệu của ngành tài nguyên và môi trường, cập nhật số liệu chuyển đổi theo đúng giai đoạn nghiên cứu và theo các địa phương trước sắp xếp đơn vị hành chính. Phần hiệu quả chuyển đổi cần dựa trên kết quả điều tra thay vì dẫn lại các nghiên cứu trước; hệ thống giải pháp cần hướng trực tiếp vào chuyển đổi và chỉ rõ nội dung cần sửa đổi trong Luật Đất đai, các nghị định và pháp luật về trồng trọt. TS. Nguyễn Đắc Nhẫn ghi nhận nhóm nghiên cứu đã công bố sáu bài báo, vượt hai bài so với đăng ký, và nhất trí nghiệm thu với điều kiện hoàn thiện các nội dung nêu trên.

      Các thành viên Hội đồng tiếp tục góp ý về hướng phân tích và sự kết nối giữa kết quả điều tra với kiến nghị chính sách. TS. Đặng Thị Thu Hoài đánh giá nhiệm vụ có ý nghĩa thiết thực, bởi số liệu chính thức chưa phản ánh đầy đủ thực tiễn sử dụng đất lúa tại các địa phương, nên bằng chứng từ điều tra là cơ sở quan trọng cho công tác quản lý, giám sát sử dụng đất và cho việc xem xét lại cách tiếp cận về an ninh lương thực. Báo cáo nên phân tích theo nhóm hộ, lựa chọn các trường hợp điển hình để đối chiếu giữa chuyển đổi tích cực và chuyển đổi chưa tích cực, đồng thời làm rõ vai trò của Nhà nước, thị trường, doanh nghiệp và hợp tác xã đối với tình trạng chuyển đổi tự phát.

      TS. Nguyễn Song Tùng chia sẻ những khó khăn trong quá trình triển khai, khi nhóm nghiên cứu phải làm việc với các sở, ban, ngành và chính quyền cơ sở đúng vào giai đoạn sắp xếp đơn vị hành chính. Nhóm đã nỗ lực hoàn thành đúng tiến độ và tiếp thu nghiêm túc góp ý của Hội đồng tự đánh giá. Hạn chế lớn nhất là kết quả từ hơn 600 phiếu điều tra được sử dụng trong báo cáo còn khiêm tốn, cần bổ sung để hệ thống giải pháp cụ thể và khả thi hơn.

      PGS.TS. Lê Xuân Bá, Phó Chủ tịch Hội đồng, ghi nhận nhóm nghiên cứu đã cầu thị, chỉnh sửa tốt theo kết luận của hội đồng cấp cơ sở. Theo PGS.TS. Lê Xuân Bá, việc đánh giá trước hết phải căn cứ vào mức độ hoàn thành ba mục tiêu đã được phê duyệt; những góp ý vượt ra ngoài phạm vi thuyết minh là định hướng để nhóm tiếp thu trong khả năng cho phép. Một nghiên cứu hoàn toàn có thể kiến nghị điều chỉnh chính sách hiện hành, miễn là lập luận có cơ sở từ kết quả điều tra và các nguyên nhân đã nhận diện; điểm cần bổ sung là sử dụng nhiều hơn kết quả điều tra để minh chứng cho phần đề xuất, đồng thời rà soát lỗi kỹ thuật và hình thức trình bày.

      Kết luận phiên họp, PGS.TS. Nguyễn Đức Minh, Chủ tịch Hội đồng, cơ bản nhất trí với ý kiến của các phản biện và thành viên Hội đồng, đồng thời lưu ý nhóm nghiên cứu làm rõ hai quan điểm đang song hành: thúc đẩy chuyển đổi và bảo vệ, duy trì diện tích đất trồng lúa. Báo cáo cần chỉ rõ nguyên nhân khiến việc chuyển đổi đạt hoặc chưa đạt hiệu quả, phân tích tác động cả về kinh tế, xã hội và môi trường, trong đó có sự phân tầng mới giữa các nhóm hộ sau chuyển đổi. Chủ tịch Hội đồng đề nghị nhóm nghiên cứu hoàn thiện sản phẩm trong vòng hai tuần để phục vụ quyết toán và chuẩn bị xuất bản.

      Thay mặt nhóm nghiên cứu, TS. Trần Thị Thu Hương tiếp thu toàn bộ ý kiến của Hội đồng và cam kết bổ sung phân tích dữ liệu điều tra, kết nối chặt chẽ hơn giữa kết quả khảo sát hộ gia đình với các kiến nghị chính sách.

      Hội đồng đánh giá, nghiệm thu bằng phương thức bỏ phiếu kín. Kết quả nhiệm vụ được Hội đồng xếp loại “Khá”. Các ý kiến góp ý tại Hội đồng là cơ sở để chủ nhiệm và nhóm nghiên cứu tiếp tục chỉnh sửa, bổ sung báo cáo tổng hợp và các sản phẩm khoa học, qua đó nâng cao tính khoa học và khả năng ứng dụng của kết quả nghiên cứu trong hoạch định chính sách về chuyển đổi đất trồng lúa tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Nguồn và tin bài: ThS. Nguyễn Thị Ánh Vân - ThS. Nguyễn Thị Đào

Thư ký khoa học và thành viên nhiệm vụ.