ThS. Nguyễn Đức Hoàn

Phòng Chiến lược và Chính sách Phát triển bền vững

Nhằm tìm hiểu thực tiễn và tìm kiếm những không gian phát triển phù hợp cho mô hình du lịch tái tạo, Viện Địa lý Nhân văn và Phát triển bền vững đã tổ chức chuyến công tác khảo sát chuyên sâu tại khu vực Tây Bắc. Chuyến đi bước đầu ghi nhận nhiều tiềm năng về đa dạng văn hóa, sinh thái, đồng thời nhận diện những thách thức mà cộng đồng địa phương đang phải đối mặt trong bối cảnh phát triển du lịch hiện nay.

Từ ngày 27/7 đến ngày 02/8, đoàn công tác của Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam phối hợp với Cục Du Lịch Quốc gia Việt Nam do TS. Triệu Thanh Quang, Trưởng phòng Chiến lược và Chính sách Phát triển bền vững và chị Hoàng Thị Ngọc Quỳnh, cán bộ Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam làm trưởng đoàn đã có chuyến khảo sát thực địa kéo dài 7 ngày tại hai tỉnh Lào Cai và Lai Châu thuộc Nhiệm vụ khoa học: "Nghiên cứu phát triển du lịch tái tạo ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số tại các tỉnh Tây Bắc" do Cục Du Lịch Quốc gia Việt Nam thực hiện . Thành phần đoàn tham gia nghiên cứu gồm các cán bộ, chuyên gia: Nguyễn Đức Hoàn, Đỗ Thị Hải Vân, Đỗ Thị Ngân, Nguyễn Thị Ánh Vân, Hoàng Thu Quỳnh và Lê Thị Thu Hiền. Đoàn đã có các buổi làm việc với đại diện Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch các tỉnh Lào Cai và Lai Châu, Ủy ban nhân dân các xã, phường có các điểm đến du lịch gắn với đồng bào dân tộc thiểu số như người Tày ở Lâm Thượng, người Dao ở Tả Phìn, người Giáy ở Tả Van, người Mông ở phường Sa Pa và Sin Suối Hồ.

Vùng Tây Bắc từ lâu được biết đến với cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ và sự đa dạng văn hóa đặc sắc của các cộng đồng dân tộc thiểu số. Tuy nhiên, dưới áp lực của quá trình phát triển kinh tế và biến đổi khí hậu, không gian du lịch nơi đây đang đứng trước nhiều ngã rẽ. Đề tài nghiên cứu hướng tới việc tiếp cận khái niệm du lịch tái tạo, một khái niệm mang tính vĩ mô và tương đối mới mẻ ở Việt Nam. Khác với việc chỉ giảm thiểu tác động tiêu cực, du lịch tái tạo hướng tới việc chủ động bồi đắp, phục hồi hệ sinh thái và làm giàu các giá trị văn hóa bản địa thông qua sự tương tác cộng sinh giữa du khách, môi trường và người dân.

Trong quá trình làm việc với lãnh đạo địa phương và cộng đồng, đoàn nghiên cứu đã bước đầu phác họa được bức tranh tổng quan về đời sống du lịch nơi đây. Bên cạnh những mặt tích cực, người dân địa phương đang phải đối mặt với không ít khó khăn. Tình trạng quá tải du lịch ở một số điểm đến nổi tiếng đã bắt đầu tạo ra những sức ép lên môi trường, xã hội và văn hóa lên mỗi điểm đến.

Đoàn cũng ghi nhận những mâu thuẫn nhất định trong định hướng phát triển du lịch cộng đồng. Sự giao thoa giữa mong muốn hiện đại hóa đời sống, thể hiện qua việc xây dựng các công trình kiên cố, bê tông hóa không gian sinh hoạt, với yêu cầu bảo tồn kiến trúc nhà truyền thống của người Thái, Dao, Mông, Giáy đang đặt ra những bài toán cần sự giải quyết thấu đáo. Các nghề thủ công truyền thống như dệt vải, chạm khắc dù được khuyến khích duy trì nhưng gặp khó khăn trong việc tạo ra nguồn thu nhập đủ sống, dẫn đến nguy cơ mai một khi thế hệ trẻ dần chuyển hướng mưu sinh.

Trao đổi với đoàn công tác, đại diện cơ quan quản lý tại địa phương đã có những đánh giá mang tính chất gợi mở đối với hướng nghiên cứu của đề tài. Một cán bộ chia sẻ:

Du lịch tái tạo nhìn chung mang tính chất tương đối mới mẻ, nhưng có lẽ nó xuất phát từ chính thực tiễn. Thực tế tại các bản làng đã có những hoạt động phục hồi và bảo vệ môi trường diễn ra, giờ đây chúng ta mới nhìn nhận, hệ thống hóa và đưa vào khái niệm để có định hướng phát triển bài bản hơn trong tương lai.

Về bài toán bảo tồn, một đại diện cấp xã tại điểm khảo sát cũng nhấn mạnh thêm:

… chúng tôi luôn cố gắng tuyên truyền việc làm du lịch phải đi đôi với bảo tồn văn hóa truyền thống và giữ gìn cảnh quan nguyên sơ. Việc hạn chế xả rác, không bê tông hóa bừa bãi và khôi phục nếp sinh hoạt cũ là cách để cộng đồng tự bảo vệ không gian sống, từ đó mới có thể duy trì sức hút đối với du khách.

Bên cạnh các hoạt động khoa học, đoàn công tác đã tranh thủ tổ chức một chuyến thiện nguyện thiết thực tại xã Mường Than – Than Uyên – Lai Châu. Đoàn đã đến thăm và trao tặng những phần quà ý nghĩa cho các em học sinh tại hai điểm trường Tiểu học và Trung học cơ sở, góp phần động viên tinh thần học tập của con em đồng bào.

Đúc rút khái quát từ chuyến đi, có thể nhận thấy tiềm năng để phát triển du lịch tái tạo tại khu vực Tây Bắc là tương đối khả quan nhờ nền tảng tài nguyên thiên nhiên và sự đa dạng của các cộng đồng cùng với những mảng văn hóa – tri thức bản địa vô dùng phong phú. Tuy nhiên, để hiện thực hóa những mục tiêu này, cần có sự thận trọng trong việc quy hoạch và xây dựng chính sách. Các giải pháp trong thời gian tới có thể cần chú trọng hơn vào việc nâng cao nhận thức, trao quyền thực chất cho cộng đồng địa phương, đồng thời từng bước tháo gỡ khó khăn về hạ tầng và năng lực quản trị. Những kết quả sơ bộ từ chuyến khảo sát này sẽ là chất liệu quan trọng để nhóm nghiên cứu tiếp tục phân tích, đối chiếu, từ đó hoàn thiện đề tài và mở ra những dư địa thảo luận mới cho sự phát triển du lịch vùng đồng bào dân tộc thiểu số trong tương lai.