Chiều ngày 10/9/2026, tại trụ sở số 176 Thái Hà, Đống Đa, Hà Nội, Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững đã tổ chức Hội thảo khoa học và tư vấn chính sách báo cáo kết quả nghiên cứu nhiệm vụ “Điều tra khảo sát việc thực hiện chuyển đổi đất trồng lúa sang đất nông nghiệp khác tại một số địa phương ở vùng đồng bằng sông Cửu Long” do TS. Trần Thị Thu Hương làm chủ nhiệm. TS. Phạm Thị Trầm, Phó Viện trưởng Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững, chủ trì Hội thảo. Tham dự Hội thảo có PGS.TS. Bùi Quang Tuấn, chuyên gia kinh tế và liên kết vùng, cùng các đại biểu, nhà khoa học trong, ngoài Viện, cùng toàn thể thành viên nhóm nghiên cứu.

Phát biểu khai mạc, TS. Phạm Thị Trầm nhấn mạnh chuyển đổi đất trồng lúa ở Đồng bằng sông Cửu Long là vấn đề vừa cấp bách vừa nhạy cảm, liên quan trực tiếp đến an ninh lương thực quốc gia, sinh kế của hàng triệu nông hộ và khả năng thích ứng của vùng trước biến đổi khí hậu; đồng thời đề nghị các đại biểu trao đổi thẳng thắn về khung phân tích, cơ sở dữ liệu và tính khả thi của các khuyến nghị chính sách mà nhóm nghiên cứu đề xuất.

Thay mặt nhóm nghiên cứu, TS. Trần Thị Thu Hương đã trình bày kết quả điều tra, khảo sát về thực trạng chuyển đổi đất trồng lúa sang các loại hình sản xuất nông nghiệp khác (cây hàng năm, cây lâu năm và nuôi trồng thủy sản kết hợp trồng lúa) tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long giai đoạn 2015–2025, tầm nhìn đến 2030. Nghiên cứu được thực hiện trên cơ sở khảo sát thực tế 613 hộ dân tại bốn tỉnh Vĩnh Long, Đồng Tháp, Tây Ninh và Cần Thơ.

Kết quả cho thấy hiệu quả kinh tế của các mô hình chuyển đổi, đặc biệt là cây ăn quả và nuôi trồng thủy sản cao hơn đáng kể so với trồng lúa thuần túy, song quá trình chuyển đổi tại nhiều địa phương còn diễn ra tự phát, thiếu quy hoạch đồng bộ, tiềm ẩn rủi ro cung vượt cầu. Trên cơ sở phân tích các nhóm nhân tố tác động đến quyết định chuyển đổi của nông hộ (chính sách; điều kiện tự nhiên và biến đổi khí hậu; kinh tế - xã hội; khoa học công nghệ; thị trường), nhóm nghiên cứu đề xuất chuyển trọng tâm chính sách từ “giữ đất lúa” sang “giữ người trồng lúa”, tăng cường liên kết chuỗi giá trị nông dân - hợp tác xã - doanh nghiệp và quy hoạch mô hình sản xuất theo từng tiểu vùng sinh thái, nhằm vừa bảo đảm an ninh lương thực quốc gia, vừa thúc đẩy phát triển nông nghiệp bền vững, thích ứng với biến đổi khí hậu.

Tại phiên thảo luận, các đại biểu đã trao đổi thẳng thắn về nhiều nội dung. PGS.TS. Bùi Quang Tuấn cho rằng quan điểm bảo đảm an ninh lương thực theo lối cũ - duy trì diện tích đất trồng lúa bằng mọi giá không còn phù hợp trong bối cảnh hiện nay, đồng thời đề nghị nhóm nghiên cứu vận dụng linh hoạt các nguyên tắc lợi thế so sánh, chuyên môn hóa sản xuất và quy mô kinh tế để mở rộng không gian chính sách, cũng như xây dựng tiêu chí khoa học đánh giá mức độ chuyển đổi hiện nay là hợp lý hay chưa và mức độ lệch chuẩn là bao nhiêu. Nhiều ý kiến cũng đề nghị nhóm nghiên cứu đưa ra đáp án định lượng cho câu hỏi chính sách trọng tâm: trong Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, nên giữ và chuyển đổi bao nhiêu phần trăm diện tích, theo hình thức chuyển đổi thuần túy hay kết hợp đa dạng sinh thái.

Về phạm vi nghiên cứu, các chuyên gia đề nghị mở rộng phân tích ra ngoài quy mô hộ gia đình, bao gồm cả nhóm chủ thể quản lý quỹ đất công ích và đất nông lâm trường quốc doanh, đồng thời bổ sung đánh giá tác động cung - cầu thị trường khi chuyển đổi ở quy mô lớn và các trường hợp điển hình đại diện cho ba tiểu vùng sinh thái nước ngọt, nước lợ, nước mặn. Hội đồng đánh giá cao cách tiếp cận chuyển tư duy từ “giữ đất lúa” sang “giữ người trồng lúa”, đề nghị gom khoảng 15 giải pháp hiện có thành các nhóm định hướng lớn về quỹ đất canh tác, thể chế chính sách, hạ tầng kỹ thuật và phát triển nguồn nhân lực, đồng thời phân định rõ giữa “quan điểm” và “giải pháp chính sách”. Các ý kiến cũng lưu ý chuyển đổi tự phát, nhất là sang cây lâu năm tiềm ẩn rủi ro khó đảo ngược khi gặp thiên tai, xâm nhập mặn, do đó cần điều tra cơ bản chất lượng đất để quy hoạch rõ vùng chuyên canh lúa cố định và vùng cho phép chuyển đổi, cũng như thúc đẩy tích tụ ruộng đất trong bối cảnh lao động trẻ nông thôn dịch chuyển sang khu vực công nghiệp.

Giải trình tại Hội thảo, chủ nhiệm nhiệm vụ cho biết hiện tượng biến động số liệu giai đoạn 2019–2020 và 2024–2025 là do một số địa phương chưa gửi hoặc chưa cập nhật báo cáo, và sẽ được bổ sung chú thích minh bạch. Nghiên cứu cũng ghi nhận áp lực thiếu hụt cán bộ chuyên trách đất đai ở cấp xã trong bối cảnh vận hành chính quyền địa phương hai cấp, từ đó đề xuất tăng cường định biên chuyên môn cho cấp cơ sở; đồng thời đã tích hợp dự báo mới nhất của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu (IPCC) về nguy cơ ngập mặn tại Đồng bằng sông Cửu Long làm cơ sở khoa học cho các khuyến nghị chuyển đổi thích ứng.

Thay mặt nhóm nghiên cứu, TS. Trần Thị Thu Hương trân trọng cảm ơn và cam kết tiếp thu nghiêm túc toàn bộ ý kiến đóng góp để chỉnh sửa, hoàn thiện báo cáo tổng hợp và sản phẩm tư vấn chính sách.

Phát biểu kết luận, TS. Phạm Thị Trầm đánh giá cao chất lượng báo cáo cùng các ý kiến trao đổi tại Hội thảo, đề nghị nhóm nghiên cứu khẩn trương rà soát, bổ sung để nhiệm vụ đạt kết quả tốt nhất, góp phần cung cấp luận cứ khoa học cho công tác hoạch định chính sách đất đai và nông nghiệp vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Người tin bài viết: Nguyễn Thị Đào & Phan Thị Song Thương

Phòng Phát triển Vùng và địa phương