Trong bối cảnh du lịch tái tạo đang trở thành xu hướng phát triển mới nhằm cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế, bảo tồn hệ sinh thái và nâng cao sinh kế cộng đồng, việc đánh giá vai trò của người dân địa phương trong quản trị điểm đến có ý nghĩa quan trọng đối với phát triển bền vững các vùng ven biển. Trên cơ sở đó, trong khuôn khổ chương trình khảo sát thực địa nhiệm vụ “Sự tham gia của cộng đồng trong du lịch tái tạo tại Vĩnh Hy”, Đoàn nghiên cứu của Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững (thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) do ThS. Nguyễn Đức Hoàn làm chủ nhiệm nhiệm vụ đã tổ chức buổi làm việc và thảo luận nhóm với đại diện chính quyền, các tổ chức đoàn thể, đại diện doanh nghiệp/hộ kinh doanh và cộng đồng địa phương tại thôn Vĩnh Hy, xã Vĩnh Hải, tỉnh Khánh Hòa.

 Buổi làm việc nằm trong khuôn khổ nhiệm vụ nghiên cứu: “Sự tham gia của cộng đồng địa phương trong phát triển du lịch tái tạo tại Vịnh Vĩnh Hy”. Mục tiêu chính của làm việc là thu thập dữ liệu thực chứng, đánh giá mức độ làm chủ sinh kế của người dân bản địa, đồng thời nhận diện các điểm nghẽn về thể chế, không gian và môi trường trong quá trình chuyển đổi sang mô hình du lịch tái tạo.

Các đại biểu tham gia vào khảo sát, đảm bảo tính đại diện đa chiều cho hệ sinh thái điểm đến. Về phía địa phương có sự hiện diện của Phó Phòng Văn hóa - Xã hội và cũng là đại diện ủy ban xã Vĩnh Hải, Trưởng Ủy ban Mặt trận Tổ quốc xã Vĩnh Hải và trưởng Ban quản lý thôn Vĩnh Hy. Về phía cộng đồng và doanh nghiệp, tọa đàm có sự tham gia của  các đại diện doanh nghiệp, Quản lý nhóm tự quản môi trường "Vĩnh Hy Xanh", đại diện Công ty TNHH Dịch vụ Thể thao biển Vĩnh Hy (thuộc Hợp tác xã Thương mại Dịch vụ Vĩnh Hy) đại diện các Hợp tác xã ca nô, tàu đáy kính, cùng các hộ kinh doanh dịch vụ lưu trú và lao động tự do.

Dưới sự điều phối của nhóm nghiên cứu, buổi thảo luận đã diễn ra sôi nổi, cởi mở, bóc tách nhiều khía cạnh thực tiễn đang vận hành tại điểm đến Vĩnh Hy, tập trung vào 4 nhóm vấn đề lớn:

* Xung đột không gian và vấn đề tự quản tại thôn: Vấn đề hạ tầng bãi đỗ xe quá tải và sự thiếu vắng quyền lực của lực lượng tự quản cấp thôn được đưa ra thảo luận về việc cần thiết có sự hỗ trợ của chính quyền cũng như cơ quan chức năng vì trong thời gian cao điểm mùa du lịch có lượng xe tới quá đông, đội tự quản của thôn rất khó khăn trong việc quản lý và điều phối lối ra vào cũng như không đủ bãi giữ xe.

* Nỗ lực bảo vệ sinh thái và thách thức nguồn lực: Điểm sáng tiềm năng của mô hình tái tạo tự phát là hoạt động của nhóm "Vĩnh Hy Xanh" cũng như của các thành viên Hợp tác xã Thương mại Dịch vụ Vĩnh Hy. Đại diện nhóm cho biết người dân và hộ kinh doanh đã tự nguyện đóng góp 50.000 VNĐ/tháng để thuê nhân công trực tiếp chèo thúng vớt rác trên mặt vịnh. Tuy nhiên, mô hình này đang gặp khó khăn do thiếu cơ chế đồng tài trợ từ nguồn thu phí bảo vệ môi trường của nhà nước. Phản hồi về vấn đề này, đại diện Phòng Văn hóa - Xã hội thừa nhận những vướng mắc về thủ tục hành chính trong việc giải ngân ngân sách xã để hỗ trợ trực tiếp cho các nhóm tự quản phi chính thức.

Đại diện Công ty TNHH Dịch vụ Thể thao biển Vĩnh Hy (thuộc Hợp tác xã Thương mại Dịch vụ Vĩnh Hy) cho biết sự phôi hợp giữa chính quyền, người dân, doanh nghiệp hiên tương đối rời rạc, mạnh ai nấy làm, các HTX đều có nguồn gốc từ các nhóm tàu, bè du lịch. Tuy nhiên, trên thực tế từ năm 2022 các thành viên của HTX đã tự thực hiện tổ dọn rác trong vịnh biển cũng như trên bờ kè, bãi tàu rất tích cực. Ngoài ra các thành viên HTX cũng tự trích từ nguồn thu làm kinh phí thực hiện làm sạch môi trường biển định kỳ thường xuyên (mỗi tháng 3-4 lần).

* Sự đơn điệu của chuỗi cung ứng và xung đột kinh tế đêm: Các đại biểu chỉ ra sự mất cân đối khi dịch vụ ẩm thực phụ thuộc hoàn toàn vào hải sản, thiếu các không gian giải trí đa dạng, khiến du khách khó lưu trú dài ngày. Đai diện UBMTTQ xã phản ánh tình trạng ô nhiễm tiếng ồn từ dịch vụ loa kéo tự phát, buộc địa phương và thôn phải đi vận động, hạn chế hát sau 22 giờ để giảm thiểu xung đột lợi ích giữa du khách và cư dân. Các hoạt động văn hóa sau 7h tối chỉ có tiết mục hát của doanh nghiệp Lamer thực hiện. Ngoài ra hàng năm vẫn duy trì lễ nghinh Ông tại Lăng Ông Vĩnh Hy (hay còn gọi là Lăng Ông Nam Hải) được đông đảo người dân địa phương tham gia.

* Rào cản quy hoạch và sự đứt gãy sinh kế: Đại diện các Hợp tác xã bày tỏ sự trăn trở khi không gian sinh tồn bị thu hẹp bởi ranh giới bảo vệ nghiêm ngặt của Vườn Quốc gia Núi Chúa và quỹ đất bị thâu tóm bởi các dự án lớn. Cộng đồng phản ánh sự thiếu tham vấn sâu rộng trong việc cắm mốc mặt nước khiến tàu thuyền địa phương thiếu bến neo đậu an toàn, cùng với đó là sự chậm trễ trong các thủ tục hành chính cấp cơ sở.

Kết thúc phiên làm việc, Đoàn nghiên cứu và cộng đồng Vĩnh Hy đã đưa ra một số kết luận:

Công nhận chính thức lực lượng tự quản của thôn: Phải trang bị ngay đồng phục, bảng tên và quy định rõ quyền hạn cho bà con khi tham gia phân luồng xe cộ, giữ an ninh trật tự tại bến tàu để du khách tin tưởng và nghiêm túc chấp hành.

Lập quỹ chung bảo vệ môi trường vịnh: Thống nhất việc trích lại một phần từ nguồn thu phí môi trường hoặc dịch vụ du lịch để tạo quỹ ổn định. Nguồn quỹ này dùng để trả công xứng đáng cho các đội thuyền của người dân đang tự nguyện đi vớt rác và bảo vệ rạn san hô hàng ngày.

Giải quyết dứt điểm tình trạng thiếu bãi đậu xe: Vấn đề cấp bách nhất hiện nay là không gian, do đó cần quy hoạch ngay một bãi đỗ xe tập trung đủ lớn để chấm dứt cảnh kẹt xe, lộn xộn tại khu vực trung tâm làng chài mỗi dịp lễ, Tết.

Đa dạng hóa các dịch vụ ăn uống và trải nghiệm: Cần tổ chức hướng dẫn người dân cách nấu thêm các món ăn đồng quê, ẩm thực truyền thống địa phương. Việc này giúp khách có nhiều lựa chọn, bà con tăng thêm thu nhập mà không phải phụ thuộc hay khai thác cạn kiệt tôm cá dưới biển.

Rõ ràng ranh giới giữa bảo tồn và không gian làm ăn: Ban quản lý Vườn Quốc gia Núi Chúa phải ngồi lại bàn bạc, thống nhất trực tiếp với ngư dân khi cắm mốc ranh giới. Mục tiêu là vừa bảo vệ nghiêm ngặt được tự nhiên, vừa chừa lại luồng lạch và bãi neo đậu tàu thuyền an toàn cho bà con sinh sống.

Buổi thảo luận nhóm trọng tâm không chỉ cung cấp nguồn dữ liệu định tính có giá trị cao phục vụ trực tiếp cho nhiệm vụ nghiên cứu, mà còn góp phần quan trọng trong việc kiểm chứng các giả thuyết khoa học về sự tham gia của cộng đồng vào quá trình phát triển du lịch tái tạo. Các kết quả thực chứng ban đầu cho thấy mức độ tham gia và làm chủ sinh kế của người dân phụ thuộc đáng kể vào năng lực tự quản, sự minh bạch của cơ chế chia sẻ lợi ích, cũng như khả năng phối hợp đồng bộ giữa các chủ thể quản trị tại địa phương. Những đóng góp và trao đổi từ thực tiễn cơ sở này chính là cơ sở khoa học vững chắc để Đoàn nghiên cứu kiến tạo mô hình "đồng quản trị" khả thi, từ đó đề xuất chiến lược phát triển du lịch tái tạo phù hợp với điều kiện đặc thù của vịnh Vĩnh Hy, đồng thời tạo ra giá trị tham khảo hữu ích cho các điểm đến ven biển khác tại Việt Nam.

 Một vài hình ảnh đoàn khảo sát thực hiện:

Tin và ảnh: ThS. Nguyễn Đức Hoàn