Từ khóa: Trí tuệ nhân tạo (AI); Tạp chí khoa học; Liêm chính khoa học.

1. Bối cảnh chuyển đổi số và tầm quan trọng của tạp chí khoa học

Trong làn sóng của Cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư bước vào giai đoạn phát triển chiều sâu, Trí tuệ nhân tạo (AI) - đặc biệt là các hệ thống AI tạo sinh (Generative AI) và học máy chuyên sâu (Deep Learning) - đã vượt qua ranh giới của một công cụ kỹ thuật đơn thuần để trở thành hạ tầng tri thức hoàn toàn mới. Công nghệ AI đang can thiệp trực tiếp và tái cấu trúc toàn bộ chuỗi giá trị của hoạt động nghiên cứu, từ khâu truy vấn dữ liệu, phân tích định lượng, khởi tạo bản thảo cho đến quy trình biên tập, phản biện chuyên môn và lan tỏa tri thức ra xã hội (Russell & Norvig, 2020).

Trong hệ sinh thái học thuật, tạp chí khoa học giữ vị trí trung tâm vô cùng đặc biệt. Tạp chí khoa học không chỉ đóng vai trò là bộ lọc chuyên môn bảo chứng cho tính chính xác, tính mới và độ tin cậy của các phát kiến khoa học, mà còn là kênh báo chí chuyên ngành có nhiệm vụ tuyên truyền, phổ biến đường lối, chính sách, và phản ánh năng lực nghiên cứu quốc gia. Đối với hệ thống các cơ quan nghiên cứu chủ lực như Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (VASS), Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VAST) hay các trường đại học trọng điểm, hệ thống tạp chí khoa học chính là đầu mối tư vấn chính sách, định hướng tư tưởng lý luận và khẳng định chủ quyền tri thức của quốc gia.

Tại Việt Nam, công tác xuất bản tạp chí khoa học đang bước vào giai đoạn chuyển đổi lịch sử dưới sự định hướng trực tiếp của hệ thống văn bản thể chế, chính sách quan trọng do Đảng, Quốc hội, Chính phủ và Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành:

·         Nghị quyết số 57/NQ-TW của Bộ Chính trị (2025): Nhấn mạnh yêu cầu tạo bứt phá trong phát triển hạ tầng số, đổi mới sáng tạo, coi công nghệ số và AI là động lực cốt lõi để hiện đại hóa quản trị tri thức quốc gia.

·         Nghị quyết số 52-NQ/TW của Bộ Chính trị & Quyết định 127/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ: Cụ thể hóa đường lối chủ động tham gia Cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư, thúc đẩy ứng dụng AI rộng rãi trong các ngành kinh tế - xã hội, bao gồm xuất bản và truyền thông học thuật.

·         Luật Báo chí số 126/2025/QH15 và các Nghị định hướng dẫn thi hành: Tạo hành lang pháp lý chặt chẽ cho mô hình tòa soạn hội tụ, xuất bản đa nền tảng, quy định rõ trách nhiệm pháp lý của Tổng biên tập đối với nội dung số và tính bảo mật dữ liệu.

·         Thông tư số 27/2025/TT-BKHCN của Bộ Khoa học và Công nghệ: Ban hành bộ tiêu chí mới đánh giá, xếp loại tạp chí khoa học quốc gia theo hướng chuẩn hóa, minh bạch, tiệm cận các chuẩn mực quốc tế như Scopus/Web of Science.

Việc nghiên cứu, đánh giá toàn diện tác động của AI đối với công tác tạp chí khoa học hiện nay trở nên cấp bách vì ba lý do lớn:

Thứ nhất, sức ép từ hành lang pháp lý mới: Luật Báo chí số 126/2025/QH15 đòi hỏi khắt khe về trách nhiệm giải trình và kiểm soát thông tin trên không gian mạng. Sự xâm nhập tự do của AI tạo sinh nếu thiếu cơ chế kiểm định sẽ dẫn đến nguy cơ sai lệch dữ liệu học thuật nghiêm trọng.

Thứ hai, chuẩn mực xếp loại theo Thông tư 27/2025/TT-BKHCN: Các tiêu chí đánh giá quy định gia tăng tỷ lệ trích dẫn, mở rộng mạng lưới phản biện quốc tế và rút ngắn thời gian xử lý bản thảo. AI đem lại cơ hội để đạt các chỉ số này nhưng cũng đe dọa làm suy giảm chất lượng nếu lạm dụng.

Thứ ba, yêu cầu bảo vệ liêm chính khoa học: Trước nạn khoa học giả và dữ liệu nhân tạo do AI tạo lập, các tạp chí khoa học phải giữ vững vai trò là lá chắn tin cậy, bảo vệ uy tín học thuật của nền khoa học.

2. Các khái niệm và cơ sở lý thuyết về AI trong báo chí khoa học

2.1. Khái niệm Trí tuệ nhân tạo (AI) trong lĩnh vực xuất bản tri thức

Trí tuệ nhân tạo trong bối cảnh xuất bản và báo chí khoa học được hiểu là hệ thống các thuật toán học máy (Machine Learning), xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và các mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs) có khả năng phân tích, tự động hóa hoặc khởi tạo nội dung học thuật dưới dạng văn bản, mã lập trình, hình ảnh và tập dữ liệu nghiên cứu (Russell & Norvig, 2020). Trong tòa soạn tạp chí khoa học hiện đại, ứng dụng AI được chia thành ba cấp độ chính:

(1) AI hỗ trợ biên tập (Editorial AI): Bao gồm các thuật toán hỗ trợ rà soát cấu trúc bản thảo, kiểm tra chuẩn mực trích dẫn, phát hiện trùng lặp dữ liệu và gợi ý chuyên mục.

(2) AI hỗ trợ phản biện (Peer-review AI): Sử dụng kỹ thuật tìm kiếm ngữ nghĩa (Semantic Search) để đối soát nội dung bản thảo với cơ sở lý lịch khoa học, giúp lựa chọn chuyên gia thẩm định phù hợp.

(3) AI tạo sinh (Generative AI): Khả năng tự động tổng hợp tài liệu, dịch thuật khoa học đa ngôn ngữ và tạo các sản phẩm truyền thông phụ trợ (tóm tắt đồ họa, podcast học thuật, bài báo phổ biến kiến thức).

2.2. Khái niệm và đặc điểm của tạp chí khoa học theo thể chế mới

Theo Điều 3 Luật Báo chí số 126/2025/QH15, tạp chí khoa học là sản phẩm báo chí xuất bản định kỳ hoặc cập nhật liên tục trên môi trường điện tử, chuyên thông tin về kết quả nghiên cứu khoa học, công bố lý luận và thực tiễn chuyên ngành. Trong bối cảnh mới, tạp chí khoa học sở hữu bốn đặc trưng cốt lõi:

·         Tính thẩm định chuyên môn độc lập (Double-blind Peer Review): Mọi bài báo bắt buộc phải trải qua quy trình đánh giá nghiêm ngặt của các chuyên gia độc lập nhằm bảo đảm tính mới, phương pháp luận chuẩn xác và giá trị lý luận - thực tiễn.

·         Tính chuẩn mực và định danh số quốc tế: Bài báo phải tuân thủ cấu trúc chuẩn quốc tế (như IMRAD: Introduction, Methods, Results, and Discussion), gắn mã định danh đối tượng số (DOI) và mã định danh nhà nghiên cứu (ORCID).

·         Tính định hướng tư tưởng và tư vấn chính sách: Các công bố khoa học phải tuân thủ Hiến pháp, pháp luật, cung cấp luận cứ khoa học vững chắc cho việc hoạch định chính sách của Đảng và Nhà nước, không bị chi phối bởi các xu hướng lệch chuẩn.

·         Tính hội tụ và xuất bản đa nền tảng: Chuyển đổi từ mô hình in truyền thống sang mô hình Tòa soạn điện tử, xuất bản Truy cập Mở (Open Access) và đa nền tảng truyền thông theo tinh thần Cẩm nang Chuyển đổi số Báo chí (2025).

3. Cơ hội trong ứng dụng AI đối với tạp chí khoa học

Ứng dụng AI đúng hướng mang lại cơ hội hiện đại hóa toàn diện công tác tòa soạn, giúp các tạp chí khoa học Việt Nam tối ưu hóa nguồn lực, nâng cao chất lượng chuyên môn và tăng cường năng lực hội nhập quốc tế (Chubb et al., 2022).

Tự động hóa và chuẩn hóa quy trình biên tập tòa soạn

Trong quy trình tòa soạn truyền thống, khâu sơ duyệt bản thảo chiếm rất nhiều thời gian của biên tập viên. Công nghệ AI giúp tối ưu hóa khâu này:

Sơ duyệt kỹ thuật thông minh: Trợ lý AI tự động rà soát định dạng bài viết, kiểu phông, khoảng cách lề, bảng biểu, sơ đồ và cấu trúc danh mục tài liệu tham khảo theo đúng thể thức APA 7th hoặc chuẩn riêng của tạp chí chỉ trong vài giây, giảm trên 70% thời gian xử lý thủ công.

Chuẩn hóa ngôn ngữ và thuật ngữ: Công cụ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) kiểm tra lỗi chính tả, ngữ pháp, chuẩn hóa thuật ngữ chuyên ngành tiếng Việt và hỗ trợ biên tập bản tóm tắt tiếng Anh đạt chuẩn quốc tế, giúp nhà nghiên cứu dễ dàng tiếp cận độc giả toàn cầu.

Nâng cao chất lượng và tốc độ thẩm định phản biện (Peer-review)

Phản biện là trái tim của tạp chí khoa học. AI đem lại những bước tiến vượt bậc trong khâu thẩm định:

Khớp nối chuyên gia thẩm định (Reviewer Matching): Thuật toán AI phân tích nội dung chuyên sâu của bản thảo, đối soát với cơ sở dữ liệu hàng triệu lý lịch khoa học (ORCID, Scopus, VISTI) để gợi ý danh sách chuyên gia phản biện có trình độ phù hợp nhất, đồng thời tự động cảnh báo các xung đột lợi ích về cơ quan công tác hay quan hệ đồng tác giả.

Phát hiện gian lận đa tầng: AI thế hệ mới rà soát ngữ nghĩa đa ngữ (Semantic Plagiarism Detection) giúp phát hiện các hành vi xào nấu ý tưởng, dịch đạo văn (translating plagiarism) hoặc trích dẫn chéo không hợp lệ mà các công cụ kiểm tra trùng lặp từ ngữ truyền thống không thể phát hiện.

Gia tăng khả năng lan tỏa tri thức và chỉ số tác động (Impact Factor)

Thực thi tinh thần Luật Báo chí 126/2025/QH15 về xuất bản số đa nền tảng và Thông tư 27/2025/TT-BKHCN về gia tăng chỉ số Altmetrics, AI đóng vai trò như một trợ lý truyền thông khoa học đắc lực:

Sản xuất nội dung đa phương tiện: AI hỗ trợ chuyển hóa bài báo khoa học khô khan thành tóm tắt đồ họa (Graphical Abstract), kịch bản Video/Podcast ngắn, và bài viết phổ biến kiến thức để phát trên các kênh truyền thông số của tạp chí, giúp tri thức khoa học dễ dàng tiếp cận cộng đồng.

Tối ưu hóa chỉ số trích dẫn và SEO học thuật: AI tự động tối ưu hóa các thẻ dữ liệu Meta (Meta-tags), từ khóa SEO học thuật, giúp các bài báo xuất bản đạt thứ hạng cao trên Google Scholar, Semantic Scholar, từ đó gia tăng tần suất trích dẫn thực tế.

4. Những thách thức và rủi ro hệ thống khi lạm dụng AI

Bên cạnh những tiềm năng to lớn, việc lạm dụng AI thiếu kiểm soát đang đặt hệ thống xuất bản khoa học trước những nguy cơ rò rỉ liêm chính nghiêm trọng (Resnik & Hosseini, 2023).

4.1. Nguy cơ vi phạm liêm chính khoa học và sự bùng nổ của dữ liệu ảo

Các công cụ AI tạo sinh (như ChatGPT, Claude, Gemini) có khả năng khởi tạo các đoạn văn bản học thuật với lập luận vô cùng logic nhưng hoàn toàn dựa trên ảo giác (hallucination). Nguy hiểm hơn, AI có thể tự sinh ra các tập dữ liệu thực nghiệm giả (synthetic datasets) và tài liệu tham khảo không có thật. Sự xuất hiện của các xưởng sản xuất bài báo (Paper Mills) ứng dụng AI để sản xuất công nghiệp hàng loạt bài báo kém chất lượng đang đe dọa làm xói mòn niềm tin của xã hội đối với tri thức khoa học.

4.2. Thách thức pháp lý về tư cách tác giả, SHTT và an toàn dữ liệu

Tư cách tác giả (Authorship): Ủy ban Đạo đức Xuất bản Quốc tế (COPE, 2023) và khung pháp lý Việt Nam khẳng định: AI không thể đứng tên tác giả hoặc đồng tác giả. AI không có tư cách pháp nhân và không thể chịu trách nhiệm pháp lý theo Luật Báo chí số 126/2025/QH15 đối với các sai phạm nội dung.

Rò rỉ bản quyền và bảo mật dữ liệu: Khi tác giả hoặc chuyên gia phản biện tải toàn bộ bản thảo chưa công bố lên các công cụ AI công cộng trên đám mây, dữ liệu đó có nguy cơ bị sử dụng để huấn luyện mô hình AI mà không có bản quyền, vi phạm nghiêm trọng Luật Sở hữu trí tuệ và Luật An ninh mạng.

4.3. Định kiến thuật toán và nguy cơ sai lệch trong xếp loại tạp chí

Các mô hình AI hiện nay chủ yếu được huấn luyện trên nguồn dữ liệu tiếng Anh đến từ các quốc gia phát triển. Do đó, thuật toán AI tiềm ẩn định kiến (bias) đối với các nghiên cứu mang tính bản địa, nghiên cứu lý luận chính trị - xã hội đặc thù của Việt Nam. Nếu tòa soạn lạm dụng AI để tự động từ chối bài viết ở khâu sơ duyệt, tạp chí có nguy cơ bỏ sót các công trình có giá trị thực tiễn cao, gây sai lệch kết quả đánh giá theo Thông tư 27/2025/TT-BKHCN.

BẢNG 1. TÁC ĐỘNG HAI MẶT CỦA AI

5. Giải pháp quản trị ai cho tạp chí khoa học việt nam

Nhằm chủ động thực thi Nghị quyết 57/NQ-TW của Bộ Chính trị, tuân thủ Luật Báo chí 126/2025/QH15 và đáp ứng tiêu chuẩn xếp loại của Thông tư 27/2025/TT-BKHCN, các tòa soạn tạp chí khoa học cần triển khai đồng bộ 4 nhóm giải pháp chiến lược sau:

Nhóm giải pháp Thể chế, Quy chế nội bộ và Minh bạch hóa: Thể chế & Quy chế nội bộ: Xây dựng Khung chính sách sử dụng AI (AI Policy Framework), Yêu cầu Tuyên bố minh bạch AI (AI Disclosure Statement) đối với tác giả, Nghiêm cấm phản biện tải bản thảo chưa công bố lên AI công cộng.

Nhóm giải pháp Kỹ thuật, Hạ tầng và Tòa soạn điện tử dùng chung: Kỹ thuật & Hạ tầng Tòa soạn điện tử dùng chung: Xây dựng hệ thống OJS tập trung, tích hợp mã DOI, ORCID, đóng dấu thời gian (Timestamping) và công cụ quét AI nội bộ.

Nhóm giải pháp Con người và Nguyên tắc Human-in-the-loop (Con người là trung tâm): Con người & Nguyên tắc Human-in-the-loop: Khẳng định con người giữ quyền quyết định chuyên môn cuối cùng, nâng cao năng lực cho đội ngũ biên tập viên.

Nhóm giải pháp Hợp tác, Định hướng Truyền thông báo chí khoa học: Hợp tác & Truyền thông báo chí khoa học: Phối hợp liên ngành xây dựng Bộ Quy tắc Đạo đức Xuất bản Khoa học, đẩy mạnh truyền thông học thuật.

6. Kết luận

Trí tuệ nhân tạo (AI) đã và đang tạo ra cuộc chuyển mình lịch sử trong công tác xuất bản tạp chí khoa học. Không nằm ngoài xu thế chung của thế giới, hệ thống tạp chí khoa học Việt Nam đang đứng trước cơ hội vàng để bứt phá, hiện đại hóa quy trình tòa soạn và khẳng định vị thế trên bản đồ học thuật quốc tế.

Việc chủ động quán triệt Nghị quyết 57/NQ-TW của Bộ Chính trị, thực thi nghiêm túc Luật Báo chí 126/2025/QH15, Nghị định 13/2023/NĐ-CP và đáp ứng khắt khe tiêu chí của Thông tư 27/2025/TT-BKHCN chính là kim chỉ nam giúp các tạp chí phát triển bền vững. Bằng cách lấy con người làm trung tâm, giữ vững liêm chính khoa học và thiết lập hành lang pháp lý vững chắc, hệ thống tạp chí khoa học Việt Nam hoàn toàn có thể biến AI thành trợ lực chiến lược.

Tài liệu tham khảo

1.      Bộ Chính trị. (2025). Nghị quyết số 57/NQ-TW ngày 10 tháng 01 năm 2025 về tiếp tục đẩy mạnh chuyển đổi số, phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia. Hà Nội.

2.      Bộ Khoa học và Công nghệ. (2025). Thông tư số 27/2025/TT-BKHCN ngày 15 tháng 11 năm 2025 quy định tiêu chí đánh giá, xếp loại tạp chí khoa học quốc gia. Hà Nội.

3.      Chính phủ. (2023). Nghị định số 13/2023/NĐ-CP ngày 17 tháng 04 năm 2023 về bảo vệ dữ liệu cá nhân. Hà Nội.

4.      Chubb, J., Cowling, P., & Reed, D. (2022). Speeding up science: How artificial intelligence is changing research paper processing. Research Policy, 51(8), 104560.

5.      Committee on Publication Ethics (COPE). (2023). COPE Position Statement on Authorship and AI tools in academic publishing. Retrieved from COPE official site.

6.      Cục Báo chí - Bộ Thông tin và Truyền thông. (2025). Cẩm nang Hướng dẫn Chuyển đổi số Tòa soạn Báo chí và Quản trị Nội dung số. Hà Nội: NXB TT&TT.

7.      Quốc hội. (2025). Luật Báo chí (Luật số 126/2025/QH15). Hà Nội.

8.      Resnik, D. B., & Hosseini, M. (2023). The ethics of using artificial intelligence in scientific research and publishing. Accountability in Research, 30(8), 515-538.

9.      Russell, S., & Norvig, P. (2020). Artificial Intelligence: A Modern Approach (4th ed.). Pearson.

10.  Thủ tướng Chính phủ. (2021). Quyết định số 127/QĐ-TTg ngày 26 tháng 01 năm 2021 phê duyệt Chiến lược quốc gia về nghiên cứu, phát triển và ứng dụng Trí tuệ nhân tạo đến năm 2030. Hà Nội.

11.  Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam. (2025). Quy chế Quản lý Xuất bản, Định danh số và Phát triển Hệ thống Tạp chí Khoa học giai đoạn 2025-2030. Hà Nội.

Trương Thị Thu Hiền

Tạp chí Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững