TS. Nguyễn
Thị Bích Nguyệt
Phòng Địa
lý môi trường và Phát triển bền vững
1. Khái niệm văn
minh sinh thái
Tờ
New Yorker đặt vấn đề: Liệu chúng ta có được thịnh vượng mà không cần tăng trưởng
chăng? Giorgos Kallis, một nhà kinh tế học tại đại học Barcelona viết trên
tuyên ngôn “Dừng tăng trưởng” rằng: “Chúng ta càng sản xuất và tiêu thụ hàng
hóa nhanh chừng nào thì càng gây hại cho môi trường chừng đó. Nếu loài người
không muốn hủy diệt các hệ thống hỗ trợ sự sống của hành tinh này thì nền kinh
tế toàn cầu phải chạy chậm trở lại”.
Trong
quá trình xây dựng một xã hội khá giả toàn diện, Chính phủ Trung Quốc đã đề cập
đến “văn minh sinh thái”. Khái niệm này đã được đưa vào báo cáo chính trị Đại hội
lần thứ 17, Đảng Cộng sản Trung Quốc, do nguyên Tổng bí thư Hồ Cẩm Đào đọc
trong lễ khai mạc Đại hội ngày 15-10-2007. Theo đó: “Xây dựng văn minh sinh
thái là phải xây dựng các thói quen tiêu dùng, các phương thức tăng trưởng kinh
tế, các nhà máy công nghiệp có hình thức tiết kiệm năng lượng và bảo vệ môi trường
sinh thái”. Khái niệm này đã được các đại biểu tranh luận sôi nổi. Giáo sư Hàn
Khánh Tường - phó chủ nhiệm ngành triết học, Trường Đảng Trung ương Trung Quốc
- cho rằng nội hàm của khái niệm “văn minh sinh thái” là: không ngừng nâng cao
chất lượng cuộc sống, xây dựng xã hội theo mô hình môi trường thân thiện và tiết
kiệm năng lượng, tăng cường bảo vệ phát triển và duy trì lâu dài nguồn năng lượng.
Nhìn
chung thuật ngữ “văn minh sinh thái” được nêu trong báo cáo và các tranh luận
đã nhấn mạnh tính chủ động, tích cực bảo vệ môi trường và tiết kiệm năng lượng
trong tiến trình phát triển công nghiệp, tăng trưởng kinh tế ở Trung Quốc, đồng
thời cũng thể hiện trách nhiệm của Trung Quốc đối với vấn đề ô nhiễm môi trường
và biến đổi khí hậu trên toàn cầu. Với lần đầu tiên khái niệm “văn minh sinh
thái” được đưa vào báo cáo chính trị của Đại hội Đảng Cộng sản lần 17 của Trung
Quốc đã thu hút sự chú ý của báo chí nước ngoài.
Từ
thập niên 1990, Chính phủ Trung Quốc đã bắt đầu đề cập đến khái niệm “văn minh
sinh thái”, nhưng vì lý do khách quan mà khái niệm này đã không được thực hiện
một cách đồng bộ trong thực tiễn. Từ những năm đó, ông Ôn Gia Bảo khi còn là
Phó Thủ tướng đã khẳng định “thế kỷ 21 sẽ là thế kỷ của văn minh sinh thái”. Giữa
văn minh sinh thái và văn minh vật chất, tinh thần có tác động qua lại lẫn
nhau. Văn minh vật chất và tinh thần là cơ sở và tiền đề để thực hiện văn minh
sinh thái, văn minh sinh thái thúc đẩy hai kiểu văn minh trên phát triển.
Báo
cáo Hành tinh sống (LPR) do Quỹ Bảo tồn thiên nhiên hoang dã thế giới (WWF), Tổ
chức Động vật học London (ZSL) và Mạng lưới dấu chân toàn cầu (GFN) thực hiện vừa
công bố một nghiên cứu độc lập khẳng định Trái đất đang đứng trước cuộc “sụp đổ
tín dụng sinh thái” nghiêm trọng hơn rất nhiều so với cuộc khủng hoảng tài
chính toàn cầu hiện tại do tình trạng lạm dụng tài nguyên thiên nhiên. Theo báo
cáo, ước tính con người đang sử dụng lượng tài nguyên thiên nhiên nhiều gấp 1/3
khả năng tái bổ sung của Trái đất mỗi năm. Tốc độ tiêu thụ “nguồn vốn tự nhiên”
quá mức đang đe dọa tương lai của thế giới, với những tác động dễ nhận thấy là
giá thực phẩm, nước và năng lượng đang tăng vọt. LPR cho biết sự tham lam, sử dụng
tài nguyên bất chấp hậu quả của con người đang dẫn đến tình trạng diện tích rừng
bị thu hẹp, đất bị thoái hóa, nguồn nước và không khí ô nhiễm, số lượng cá cùng
nhiều loài sinh vật khác sụt giảm nghiêm trọng. Ước tính mỗi năm thiệt hại về
kinh tế do suy thoái môi trường gây ra lên đến 4.500 tỉ USD, gấp đôi con số thiệt
hại của các tổ chức tài chính quốc tế trong cuộc khủng hoảng đang diễn ra. “Thế
giới đang vật lộn với hậu quả các cuộc khủng hoảng - AFP dẫn lời giám đốc WWF
James Leape - Nhưng có một cuộc khủng hoảng to lớn hơn đang đến gần, một cuộc sụp
đổ tín dụng sinh thái xảy ra do sự coi nhẹ tài nguyên tự nhiên vốn là nền tảng
của mọi sự sống và sự thịnh vượng”. LPR cho biết hiện có hơn 3/4 dân số thế giới
sống tại các quốc gia có tốc độ tiêu thụ tài nguyên vượt quá khả năng tái tạo của
Trái đất. Họ trở thành những “con nợ sinh thái”, có nghĩa là thường xuyên “vay
vốn” quá mức từ đất nông nghiệp, rừng, biển và tài nguyên tự nhiên. “Chúng ta ứng
xử với môi trường theo cách mà các tổ chức tài chính quốc tế hoạt động thời
gian qua: tìm kiếm món lợi tức thì mà không tính đến hậu quả” - Reuters dẫn
đánh giá của chuyên gia Jonathan Loh thuộc ZSL.
Vấn
đề càng trở nên trầm trọng hơn do dân số thế giới và nhu cầu tiêu thụ ngày càng
tăng nhanh. LPR dự báo đến năm 2030 nếu tình trạng hiện tại vẫn tiếp diễn, loài
người sẽ cần có hai Trái đất để tiếp tục cuộc sống như hiện tại. Báo cáo viết:
“Chúng ta chỉ có một Trái đất. Khả năng duy trì sự đa dạng về chủng loài của
Trái đất là lớn nhưng cũng chỉ có hạn. Khi nhu cầu của con người vượt quá khả
năng này, hệ sinh thái của Trái đất bị hủy hoại, đe dọa sự sống của con người”.
Báo
cáo cũng đề cập đến chỉ số “dấu chân sinh thái” - diện tích đất và biển trên
Trái đất cần thiết để thỏa mãn nhu cầu tiêu thụ của con người. Theo báo cáo, chỉ
số “dấu chân sinh thái” trung bình hiện nay đã lên đến 2,7 ha/người, cao hơn
nhiều so với mức giới hạn 2,1 ha/người tính theo dân số thế giới. Con số này ở
các nước tiêu thụ lớn như Mỹ, Các tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất (UAE),
Kuwait, Đan Mạch… lên đến hơn 20 ha/người. Mỹ và Trung Quốc là hai nước chiếm tới
40% tổng số lượng “dấu chân sinh thái” toàn cầu.
Hoạt
động của con người là nguyên nhân chính làm mất đi 1/3 số lượng các loài sinh vật
sống trên trái đất trong 35 năm qua. Ước tính, 1/4 động vật có vú, 1/8 loài
chim, 1/3 động vật lưỡng cư và 70% loài thực vật trên toàn cầu đang đứng trước
bờ hiểm họa. Kết quả này dựa trên Sách Đỏ - Red List về các loài đang bị đe dọa
do Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Thế giới (IUCN) cập nhật. Các chuyên gia cảnh
báo, cuộc sống của con người gắn liền mật thiết với đa dạng sinh học. Các loài
động - thực vật biến mất là dấu hiệu báo động cho cuộc sống của loài người.
2. Văn minh sinh thái
tại Trung Quốc
Trong giai đoạn mới của
thế kỷ mới, Đảng Cộng sản Trung Quốc căn cứ vào tình trạng cụ thể ở trong nước
và thế giới để đưa ra những tư tưởng, chiến lược mới trong sự phát triển của
khoa học. Nguyên Tổng Bí thư Hồ Cẩm Đào từng chỉ rõ, tư tưởng phát triển bền vững
của Trung Quốc chính là mối quan hệ hài hoà giữa con người và tự nhiên, điều tiết
mối quan hệ giữa phát triển kinh tế với nhân lực, tài nguyên, môi trường, kiên
quyết đi theo con đường phát triển sản xuất, đời sống ấm no và môi trường sinh
thái lành mạnh, đảm bảo sự phát triển bền vững của văn minh sinh thái.
Đảng Cộng sản Trung
Quốc xác định, phát triển khoa học kỹ thuật là nhiệm vụ hàng đầu trong việc chấn
hưng đất nước, lấy con người làm trung tâm, với yêu cầu cơ bản là phát triển
toàn diện, hài hòa và bền vững. Một trong những nội dung quan trọng trong phát
triển khoa học, cơ sở lý luận lấy con người làm gốc chính là nguyên tắc chủ thể
của người đứng đầu, khi yêu cầu con người xử lý mối quan hệ giữa con người với
tự nhiên phải tự giác nhận nhiệm vụ và trách nhiệm bảo vệ môi trường sinh thái.
Trung Quốc cho rằng sức
sản xuất khi phát triển chính là việc tăng cường phát triển kinh tế xã hội phải
hài hoà với việc bảo vệ môi trường sinh thái tự nhiên, khi nỗ lực thực hiện sự
phát triển toàn diện, hài hoà và bền vững mỗi quan hệ giữa con người và tự
nhiên trong quá trình phát triển kinh tế xã hội cũng chính là yêu cầu phải xử
lý mối quan hệ giữa con người và tự nhiên, giữa con người với con người, toàn
diện thúc đầy kinh tế, chính trị, văn hoá và xây dựng xã hội, khiến cho các
liên kết, các phương diện hài hoà, thúc đẩy sự hài hoà giữa quan hệ sản xuất và
sức sản xuất, kiến trúc thượng tầng và nền tảng kinh tế, bước vào con đường
phát triển văn minh sản xuất, đời sống ấm no, văn minh sinh thái.
Hiện nay, Trung Quốc
đang nỗ lực xây dựng một môi trường xã hội tiết kiệm nguồn tài nguyên và thân
thiện với môi trường. Chính phủ Trung Quốc cố gắng thúc đẩy sự phát triển hài
hoà giữa phát triển kinh tế với nhân lực tài nguyên và môi trường, cho người
dân một cuộc sống trong môi trường sinh thái tốt đẹp, thực hiện sự phát triển bền
vững của nền kinh tế xã hội.
Vì vậy, hiện nay,
Trung Quốc đang quán triệt tư tưởng phát triển khoa học dựa trên tình hình đặc
thù của đất nước, nhận định đầy đủ và hiểu rõ những điều kiện chính trị xã hội,
trình độ phát triển kinh tế văn hoá, tình trạng dân trí và môi trường sinh thái
tự nhiên. Trên cơ sở này, Trung Quốc tiến hành xây dựng văn minh sinh thái xã hội
chủ nghĩa, xây dựng xã hội sinh thái hài hoà mang màu sắc Trung Quốc.
Là một quốc gia đang
phát triển, khi tổng kết và rút kinh nghiệm từ bài học của các nước phát triển
về môi trường sinh thái, Chính phủ Trung Quốc luôn nhắc nhở các doanh nghiệp
khi tích cực phát triển nền kinh tế, thì cũng cần phải tăng cường bảo vệ và xây
dựng môi trường sinh thái và phát triển bền vững môi trường sinh thái. Các
doanh nghiệp phải thực hiện phát triển bền vững môi trường sinh thái theo
nguyên tắc hướng dẫn cơ bản về phát triển, phải coi phát triển như là một
phương tiện cơ bản để giải quyết các vấn đề của môi trường sinh thái, giảm thiểu
chi phí sinh thái tự nhiên trong quá trình phát triển, thúc đẩy việc xây dựng sự
hài hòa sinh thái với sự phát triển của kinh tế xã hội và đo bằng sự
hài hòa sinh thái.
Do đó, ở Trung Quốc, trong
tư tưởng chỉ đạo, phát triển khoa học kỹ thuật phải chú trọng đến bảo vệ
môi trường tự nhiên, duy trì an toàn sinh thái, thực hiện phát triển bền vững,
điều quan trọng là bản thân những yêu cầu này được xem là những nhân tố cấu
thành cơ bản trong sự phát triển toàn diện chủ nghĩa xã hội mang màu sắc Trung
Quốc, trong đó có xây dựng
văn minh sinh thái. Từ đó có thể thấy, nội hàm khoa học và chất lượng tinh
thần của phát triển khoa học mà Trung Quốc đang theo đuổi chính là những thể hiện
cụ thể và phản ánh hiện thực của tư tưởng sinh thái của Mác và Ăngghen.
Trung Quốc đã đạt những tiến bộ rõ rệt về môi
trường trong những năm gần đây. Chất lượng không khí tại các đô thị lớn tiếp tục
cải thiện: năm 2025 nồng độ trung bình PM2.5 ở 339 thành phố cấp đô thị trở lên
đã giảm xuống còn 28 µg/m³, giảm 4.4% so với năm trước, với 89.3% số ngày đạt
chất lượng không khí tốt và trên mức trung bình (tăng 1.9 điểm phần trăm). Tỷ lệ
mặt nước mặt đạt loại I–III (tức loại tốt) đã tăng lên 91.4% vào năm 2025 [1].
Sông Dương Tử (Trường Giang) và sông Hoàng Hà duy trì chất lượng nước ở mức loại
II trong nhiều năm liên tiếp (sông Dương Tử 6 năm, sông Hoàng Hà 4 năm)[2].
Chất lượng nước: Hệ thống thủy văn chính của Trung Quốc cho thấy 91.4% số
điểm giám sát đạt chất lượng nước loại I–III [1], trong đó các lưu vực sông lớn như Dương Tử
và Hoàng Hà phần lớn có nước ở mức II (tương đương nước cấp uống đã qua xử lý)[2].
Tỷ lệ che phủ rừng: Nhờ chiến lược trồng rừng quy mô lớn, tỷ lệ che phủ rừng
toàn quốc hiện đạt khoảng 25.1%. Năm 2025, Trung Quốc đã trồng thêm hơn 8,47
triệu ha rừng và phục hồi gần 5,0 triệu ha đất cỏ sa mạc hoá, góp phần đạt che
phủ rừng 25.09%[3].
Năng lượng tái tạo: Theo số liệu chính
thức, năm 2025 công suất nguồn tái tạo (điện gió, điện mặt trời) vượt 1.800 GW,
chiếm trên 60% tổng công suất điện của cả nước. Việc bổ sung 430 GW công suất
gió và mặt trời trong năm 2025 đã giúp tỷ trọng nguồn tái tạo trong hệ thống điện
toàn quốc vượt ngưỡng 60%[4], tạo nên hệ thống năng lượng tái tạo lớn nhất
thế giới. Thành tựu trên cho thấy Trung Quốc đang hiện thực hoá khái niệm “sơn
thuỷ hữu tình” – tăng trưởng gắn liền với bảo vệ môi trường, làm nền tảng cho
phát triển bền vững.
Trung Quốc ngày càng chủ động đóng vai trò
trong các tiến trình môi trường quốc tế. Cam kết khí hậu: Năm
2020, Trung Quốc công bố mục tiêu đạt đỉnh carbon trước năm 2030 và trung hoà
carbon trước 2060. Các kế hoạch quốc gia đặt ra đỉnh CO₂ ở khoảng 12,2 tỷ tấn
(khoảng năm 2027) và net-zero trước 2060[5]. Lãnh đạo cấp cao liên tục khẳng định ủng hộ Thỏa thuận Paris và nguyên
tắc “phân bổ công bằng, phù hợp năng lực” trong ứng phó biến đổi khí hậu[6].
Thỏa thuận Paris: Trung Quốc đã thông qua nhiều cơ chế và
chính sách để thực hiện NDC (đóng góp do quốc gia tự quyết định), đồng thời
thúc đẩy Hiệp ước Paris có hiệu lực và được quốc tế chấp nhận. Theo Tân Hoa xã,
Chủ tịch Tập Cận Bình đã nhiều lần tái khẳng định cam kết hỗ trợ Paris, góp phần
tạo tiền lệ cho khung quản trị khí hậu toàn cầu[7]. Trung Quốc cũng đã ký kết các thỏa thuận hợp tác hành động khí hậu với
hơn 40 quốc gia đang phát triển, hỗ trợ họ nâng cao khả năng thích ứng và giảm
nhẹ (COP28 Doha Consensus, v.v.)[6].
Biodiversity – Khung Côn Minh–Montreal: Tháng 10/2021, Trung Quốc chủ trì Hội nghị các Bên Công ước Đa dạng
Sinh học COP15 tại Côn Minh, đưa ra Tuyên bố Côn Minh và thông qua “Khung Đa dạng
Sinh học Toàn cầu Côn Minh–Montreal”. Khuôn khổ này nhắm đến bảo vệ ít nhất 30%
đất đai và hải đảo thế giới vào năm 2030. Trung Quốc đã thành lập Quỹ Đa dạng Sinh học
Côn Minh trị giá 1,5 tỷ Nhân dân tệ và khởi xướng sáng kiến triển khai Khung
Côn Minh–Montreal, đặt mình đồng thời là quốc gia đầu tiên cập nhật Chiến lược
và Kế hoạch Hành động Đa dạng Sinh học sau khi khung này được thông qua[6].
Hợp tác Nam-Nam và “Vành đai – Con đường”
xanh: Trung Quốc đẩy mạnh hợp tác Nam–Nam về biến
đổi khí hậu và bảo tồn sinh thái. Trung Quốc đã cung cấp và huy động khoảng 177
tỷ NDT hỗ trợ các nước đang phát triển chống biến đổi khí hậu[7]. Trong sáng kiến Vành đai–Con đường, nước này hợp tác với hơn 30 quốc
gia ký kết hiệp định môi trường và phát triển dự án “Vành đai Xanh” (phát triển
bền vững, công nghệ sạch). Ví dụ, Lục Địa Xanh BRI – liên minh hợp tác quốc tế
được đồng sáng lập với hơn 180 đối tác từ 40 quốc gia – đã tổ chức nhiều diễn
đàn, hội thảo đổi mới nhằm chia sẻ công nghệ xanh và thúc đẩy dự án khí hậu quốc
tế[6].
Nhìn chung, Trung Quốc hướng đến xây dựng “cộng
đồng Trung–Việt với tương lai chung” về môi trường, thông qua các sáng kiến
toàn cầu và song phương để khuyến khích chuyển đổi xanh toàn cầu.
Việt Nam và Trung Quốc có nhiều hoạt động hợp
tác cụ thể nhằm bảo vệ môi trường chung. Điển hình là các chương trình giao lưu
thanh niên, tổ chức sự kiện chung về môi trường biên giới. Ví dụ, “Rừng hữu
nghị” tại cửa sông Bắc Luân (Quảng Tây, Trung Quốc) là dự án hợp tác thanh
niên biên giới Việt–Trung. Ngày 11/3/2026, gần 100 bạn trẻ Trung Quốc và Việt
Nam trồng 350 cây măng gừa và nhặt khoảng 70 kg rác thải tại bãi triều thuộc
Khu bảo tồn Thiên nhiên cửa sông Bắc Luân, nhằm bảo vệ hệ sinh thái rừng ngập mặn.
Sự kiện này không chỉ góp phần làm sạch môi trường mà còn tăng cường tình hữu
nghị song phương giữa hai nước[8].
Hợp tác quản lý nguồn nước xuyên biên giới
cũng được tăng cường. Trên kênh Xuân Đài (qua Quảng Tây–Quảng Ninh) hay lưu vực
sông Hồng–sông Chảy, các địa phương hai bên tổ chức nhiều hội nghị, diễn tập
phòng chống thiên tai và bảo vệ nguồn nước. Điển hình mới đây là chuỗi hoạt động
nhân Ngày Nước Thế giới 2026 tại Nam Ninh (tỉnh Quảng Tây) do tỉnh Quảng Tây phối
hợp với các tỉnh phía Bắc Việt Nam tổ chức[9]. Sự kiện thu hút hơn 500 đại biểu hai nước thảo luận về công nghệ xử lý
nước, phòng chống lũ lụt, bảo vệ nguồn nước chung… Đại diện Việt Nam nhấn mạnh
đây là minh chứng cho việc “biến tầm nhìn chung của lãnh đạo cấp cao thành hành
động cụ thể, mở ra chương mới trong quản lý và bảo vệ nguồn nước xuyên biên giới”[9]. Điều này cho thấy hợp tác Trung–Việt đang đi vào chiều sâu, đề cập cả
yếu tố kỹ thuật và chính sách.
Nguồn tham khảo:
[1] China reports record share of good air days
in 2025: official-Xinhua
https://english.news.cn/20260312/3b4d77a4d4a1410db41f47b3690ccc47/c.html
[2] NPC deputy: Small chip drives gains in
Yangtze ecological protection - CGTN
https://news.cgtn.com/news/2026-03-12/NPC-deputy-Small-chip-drives-gains-in-Yangtze-ecological-protection-1LsincPv66Y/p.html
[3] China completes over 8 million hectares of
land greening in 2025
https://english.www.gov.cn/archive/statistics/202601/15/content_WS6968eb52c6d00ca5f9a0898d.html
[4] Renewables account for over 60 pct of
China's power capacity in 2025
https://english.www.gov.cn/archive/statistics/202601/30/content_WS697cb463c6d00ca5f9a08da7.html
[5] Steps laid out to achieve carbon goals
https://english.www.gov.cn/news/topnews/202204/01/content_WS62463691c6d02e5335328959.html
[6] Lucid Waters and Lush Mountains for
Beautiful China and World — China's Ecological Civilization Concept and
Practice, and How They Inspire the World (Part 3)
https://xinhuareview.substack.com/p/lucid-waters-and-lush-mountains-for-83d
[7] China reports steady progress in ecological,
environmental quality
https://english.www.gov.cn/news/202509/19/content_WS68cd46cfc6d00fa19f7a2924.html
[8] Thanh niên Trung Quốc - Việt Nam cùng trồng
“Rừng hữu nghị” tại Quảng Tây
http://vietnamese.people.cn/n3/2026/0316/c518359-20436187.html
[9] Strengthening cooperation on transboundary
water resource management and protection through World Water Day 2026 event in
Guangxi (China) - Trường Đại Học Thủy Lợi
https://tlu.edu.vn/en/strengthening-cooperation-on-transboundary-water-resource-management-and-protection-with-china-at-world-water-day-2026-in-guangxi-54266/