Thực trạng chuyển đổi đất trồng lúa và những vấn đề đặt ra

Trong khuôn khổ chuyến công tác do TS. Trần Thị Thu Hương làm trưởng đoàn, tại Vĩnh Long Đoàn đã làm việc với Sở Nông nghiệp và Môi trường, Liên hiệp Hợp tác xã Lúa gạo, Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh, cùng chính quyền các xã Hiếu Thành và xã Vĩnh Xuân. Qua đó ghi nhận nhiều vấn đề đáng quan tâm trong quá trình chuyển đổi đất trồng lúa sang các loại cây trồng khác trên địa bàn.

Chuyển đổi tự phát, hiệu quả kinh tế chưa bền vững

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Vĩnh Long toàn tỉnh hiện có khoảng 158.000 ha đất trồng lúa. Giai đoạn 2023-2025, hơn 22.220 ha đất trồng lúa được chuyển đổi sang cây màu, cây lâu năm, cây công nghiệp hoặc kết hợp nuôi trồng thủy sản. Mặc dù sản lượng lúa năm 2025 đạt 1,9 triệu tấn, vượt kế hoạch nhưng thu nhập của người dân ở đây vẫn ở mức rất thấp.

Nhóm khảo sát làm việc tại Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Vĩnh Long

Khảo sát tại xã Vĩnh Xuân cho thấy diện tích đất lúa giảm mạnh từ 182 ha xuống chỉ còn 66 ha trong vài năm gần đây khi 40-50% số hộ dân đã chuyển sang trồng dừa, rau đắng và một số loại cây ăn trái. Nguyên nhân của việc chuyển đổi này chủ yếu là do chi phí vật tư đầu vào liên tục tăng trong khi giá lúa bấp bênh, nhiều vụ thua lỗ kéo dài. Người dân ở đây cho biết: “sau khi trừ chi phí, thu nhập từ lúa chỉ còn khoảng 3-4 triệu đồng mỗi héc-ta mỗi vụ, không đủ trang trải cuộc sống”. Đáng chú ý, phần lớn diện tích chuyển đổi diễn ra tự phát, chưa đăng ký chính thức và thực hiện đúng theo quy hoạch. Điều này không chỉ gây khó khăn cho công tác quản lý đất đai và tiềm ẩn nhiều rủi ro về thị trường và hiệu quả sản xuất đối với người dân.

Hiệu quả chuyển đổi chưa ổn định: Trường hợp điển hình tại xã Hiếu Thành

Trường hợp xã Hiếu Thành phản ánh rõ những thách thức trong quá trình chuyển đổi cơ cấu cây trồng. Khoảng 7 -10 năm trước, người dân đã chuyển đổi mạnh từ trồng lúa sang trồng cam nhằm nâng cao thu nhập. Tuy nhiên, đến nay, nhiều vườn cam đã bước vào giai đoạn lão hóa, năng suất và giá bán giảm mạnh, dẫn đến việc khoảng 50 ha cam bị phá bỏ.

Sau khi phá bỏ vườn cam, người dân gặp nhiều khó khăn trong việc lựa chọn mô hình sản xuất thay thế phù hợp. Một số hộ chuyển sang trồng dừa, nhưng phải mất từ 3–5 năm mới có thể thu hoạch, trong thời gian đó họ gần như không có nguồn thu nhập. Một số mô hình mới như trồng sả và nghệ theo hình thức liên kết với hợp tác xã đang được thí điểm, song hiệu quả kinh tế vẫn chưa được kiểm chứng,trong khi chi phí cải tạo đất và đầu tư ban đầu cho mô hình sản xuất mới dao động từ 10–20 triệu đồng/ha, vượt quá khả năng tài chính của nhiều hộ dân nếu không có sự hỗ trợ từ các chính sách tín dụng và khuyến nông.

Thực tiễn này cho thấy quá trình chuyển đổi nếu thiếu định hướng quy hoạch, thông tin thị trường và cơ chế hỗ trợ phù hợp có thể dẫn đến vòng luẩn quẩn trong sản xuất nông nghiệp, làm gia tăng rủi ro sinh kế đối với người dân.

Nhóm khảo sát trao đổi với người dân xã Hiếu Thành, tỉnh Vĩnh Long

Một số kiến nghị chính sách ban đầu nhằm nâng cao hiệu quả chuyển đổi

Trước hết, mức hỗ trợ chuyển đổi đất trồng lúa theo Nghị định 112/2024/NĐ-CP (1,5 triệu đồng/ha) hiện nay được đánh giá là quá thấp so với chi phí sản xuất. Các địa phương đề nghị nâng mức hỗ trợ và nghiên cứu cơ chế thu mua lúa giá bảo hộ để đảm bảo thu nhập tối thiểu cho người dân. Đối với Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao theo Quyết định 1490/QĐ-TTg, dù Vĩnh Long được phân bổ 50.000 ha tuy nhiên nguồn kinh phí Trung ương vẫn chưa rõ ràng, cần sớm có hướng dẫn và bố trí cụ thể.

Bên cạnh đó, công tác quy hoạch cần được cụ thể hóa đến từng khu vực và thửa đất, xác định rõ vùng chuyên canh lúa và vùng được phép chuyển đổi, làm cơ sở cho quản lý và định hướng sản xuất nhằm hạn chế tình trạng chuyển đổi tự phát. Ngoài ra, việc tăng cường cung cấp thông tin thị trường, thúc đẩy liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp, cũng như nâng cao khả năng tiếp cận tín dụng phù hợp với chu kỳ sản xuất của cây trồng dài ngày cũng là những giải pháp quan trọng nhằm giảm thiểu rủi ro và nâng cao hiệu quả chuyển đổi tại địa phương.

Kết luận

Kết quả khảo sát tại tỉnh Vĩnh Long cho thấy chuyển đổi đất trồng lúa là xu hướng tất yếu trong quá trình tái cơ cấu nông nghiệp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất và cải thiện thu nhập cho người dân. Tuy nhiên, quá trình này cần được thực hiện trên cơ sở quy hoạch khoa học, có sự hỗ trợ đồng bộ về chính sách tài chính, tín dụng, kỹ thuật và thị trường. Điều này không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất nông nghiệp mà còn bảo đảm sinh kế bền vững cho người dân, đồng thời phục vụ mục tiêu phát triển nông nghiệp theo hướng hiện đại, hiệu quả và bền vững trong vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

ThS. Nguyễn Thị Đào và ThS. Nguyễn Thị Ánh Vân

Phòng Phát triển Vùng và Địa phương