ThS. Lương Thùy Dương

Phòng Phát triển Vùng và địa phương

MỞ ĐẦU

Vùng trung du và miền núi Việt Nam có vị trí chiến lược về phát triển kinh tế, xã hội, quốc phòng và an ninh, đồng thời là địa bàn cư trú chủ yếu của đồng bào dân tộc thiểu số. Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, Việt Nam có 53 dân tộc thiểu số chiếm 14,7% dân số cả nước, trong đó phần lớn sinh sống tại khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa, nơi điều kiện kết cấu hạ tầng và khả năng tiếp cận các dịch vụ công còn nhiều hạn chế (Ban Chỉ đạo Tổng điều tra dân số và nhà ở Trung ương, 2019). Vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi vẫn là khu vực có điều kiện phát triển kinh tế - xã hội còn nhiều khó khăn, tỷ lệ hộ nghèo cao hơn đáng kể so với bình quân cả nước và là địa bàn trọng điểm trong thực hiện các chính sách giảm nghèo, an sinh xã hội và phát triển bền vững (Tổng cục Thống kê & Ủy ban Dân tộc, 2020).

Bên cạnh những khó khăn về điều kiện phát triển, vùng trung du và miền núi còn là khu vực chịu tác động mạnh của thiên tai và biến đổi khí hậu chẳng hạn như nguy cơ xảy ra lũ quét, lũ ống, sạt lở đất, rét đậm, rét hại và hạn hán cục bộ, gây thiệt hại đáng kể về người, tài sản và sinh kế của người dân. Theo Báo cáo tổng kết công tác phòng, chống thiên tai năm 2024, khu vực miền núi phía Bắc tiếp tục là địa bàn chịu thiệt hại nặng nề do mưa lớn, lũ quét và sạt lở đất, cho thấy mức độ rủi ro thiên tai ngày càng gia tăng dưới tác động của biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường, 2025). Trong khi đó, sinh kế của phần lớn hộ gia đình trong khu vực vẫn phụ thuộc vào sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp và khai thác tài nguyên thiên nhiên nên dễ bị tổn thương trước các cú sốc do thiên tai, dịch bệnh và biến động kinh tế.

Trong bối cảnh đó, trợ giúp xã hội giữ vai trò là một trong những công cụ quan trọng của Nhà nước nhằm bảo đảm an sinh xã hội, hỗ trợ các nhóm dân cư dễ bị tổn thương khắc phục hậu quả thiên tai, dịch bệnh và các rủi ro khác. Tuy nhiên, quá trình tổ chức thực hiện các chính sách trợ giúp xã hội ở nhiều địa phương vẫn còn phụ thuộc vào hồ sơ giấy, dữ liệu phân tán và quy trình xác minh thủ công, làm kéo dài thời gian xác định đối tượng thụ hưởng, ảnh hưởng đến hiệu quả hỗ trợ khẩn cấp và công tác giám sát, đánh giá việc thực hiện chính sách.

Nhằm hiện đại hóa nền hành chính và nâng cao hiệu quả cung cấp dịch vụ công, Việt Nam đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách quan trọng thúc đẩy chuyển đổi số chẳng hạn như Quyết định số 749/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 xác định mục tiêu phát triển Chính phủ số, xây dựng các cơ sở dữ liệu quốc gia và cung cấp dịch vụ công lấy người dân làm trung tâm, Quyết định số 06/QĐ-TTg về phát triển ứng dụng dữ liệu về dân cư, định danh và xác thực điện tử. Đây là tiền đề quan trọng để từng bước chuyển từ phương thức quản lý hành chính truyền thống sang quản trị dựa trên dữ liệu, đáp ứng yêu cầu quản trị rủi ro trong bối cảnh các rủi ro tự nhiên và xã hội ngày càng gia tăng.

Mặc dù khuôn khổ chính sách về chuyển đổi số và trợ giúp xã hội đã từng bước được hoàn thiện, việc triển khai tại vùng trung du và miền núi vẫn còn gặp nhiều khó khăn do điều kiện hạ tầng số chưa đồng đều, dữ liệu giữa các ngành còn phân tán, năng lực quản trị dữ liệu của chính quyền cơ sở còn hạn chế và khả năng tiếp cận dịch vụ số của một bộ phận người dân, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số, còn nhiều khác biệt. Đồng thời, các nghiên cứu hiện nay chủ yếu tập trung vào chuyển đổi số trong quản lý nhà nước hoặc đánh giá chính sách trợ giúp xã hội như những chủ đề riêng biệt; trong khi các nghiên cứu phân tích vai trò của chuyển đổi số trong nâng cao hiệu quả thực thi chính sách trợ giúp xã hội nhằm hỗ trợ quản trị rủi ro tại vùng trung du và miền núi Việt Nam vẫn còn tương đối hạn chế. Từ bối cảnh đó, bài viết tập trung phân tích vai trò của chuyển đổi số trong nâng cao hiệu quả khắc phục rủi ro thông qua hệ thống trợ giúp xã hội ở vùng trung du và miền núi Việt Nam; làm rõ cơ sở chính sách, những cơ hội và thách thức trong quá trình triển khai, từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thực thi chính sách trợ giúp xã hội, tăng cường khả năng tiếp cận của các nhóm dân cư dễ bị tổn thương và góp phần xây dựng hệ thống an sinh xã hội hiện đại, bao trùm và thích ứng với yêu cầu chuyển đổi số quốc gia.

1. Phương pháp nghiên cứu

Bài viết sử dụng phương pháp nghiên cứu tài liệu (desk research), phù hợp với tính chất của một nghiên cứu tổng quan chính sách. Nghiên cứu sử dụng hai nhóm phương pháp chính. Thứ nhất, phương pháp phân tích tài liệu thứ cấp được áp dụng để khai thác các số liệu thống kê chính thống, bao gồm kết quả Tổng điều tra dân số và nhà ở, Điều tra thu thập thông tin về thực trạng kinh tế – xã hội của 53 dân tộc thiểu số do Tổng cục Thống kê và Ủy ban Dân tộc thực hiện, cùng các báo cáo chuyên ngành của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Thông tin và Truyền thông về công tác phòng, chống thiên tai và phát triển hạ tầng số. Thứ hai, phương pháp tổng hợp và phân tích chính sách (policy analysis) được sử dụng để rà soát, hệ thống hóa nội dung các văn bản quy phạm pháp luật có liên quan như Nghị quyết số 15-NQ/TW, Nghị định số 20/2021/NĐ-CP, Quyết định số 749/QĐ-TTg, Quyết định số 06/QĐ-TTg và Nghị quyết số 57-NQ/TW, từ đó nhận diện khung thể chế, những khoảng trống chính sách và cơ sở đề xuất giải pháp. Việc kết hợp hai phương pháp này cho phép bài viết vừa bảo đảm tính khách quan, khoa học của các luận điểm thông qua dữ liệu và văn bản pháp lý đã được công bố chính thức, vừa khắc phục hạn chế do không có điều kiện tiến hành khảo sát hoặc phỏng vấn thực địa tại vùng trung du và miền núi.

2. Khung khái niệm về chuyển đổi số trong quản trị rủi ro và trợ giúp xã hội

Trong nghiên cứu về an sinh xã hội, rủi ro được hiểu là những biến cố hoặc cú sốc có khả năng làm suy giảm thu nhập, sức khỏe, tài sản hoặc điều kiện sống của cá nhân và hộ gia đình, có thể xuất phát từ nguyên nhân tự nhiên như thiên tai, biến đổi khí hậu, dịch bệnh hoặc từ các yếu tố kinh tế - xã hội như mất việc làm, suy giảm sinh kế và khủng hoảng kinh tế. Mặc dù không thể loại bỏ hoàn toàn các rủi ro này, Nhà nước có thể giảm thiểu tác động của chúng thông qua các chính sách phòng ngừa, ứng phó và khắc phục, trong đó hệ thống an sinh xã hội giữ vai trò là một trong những công cụ quan trọng (International Labour Organization [ILO], 2021). Trong phạm vi bài viết này, rủi ro được tiếp cận chủ yếu dưới góc độ rủi ro thiên tai, biến đổi khí hậu và các cú sốc sinh kế tại vùng trung du và miền núi Việt Nam – những rủi ro có tác động trực tiếp đến đời sống của các nhóm dân cư dễ bị tổn thương và làm gia tăng nhu cầu trợ giúp xã hội. Theo đó, quản trị rủi ro được hiểu là quá trình tổ chức và thực thi các chính sách nhằm hạn chế tác động của rủi ro, trong đó trợ giúp xã hội là công cụ quan trọng của Nhà nước trong giai đoạn khắc phục hậu quả và phục hồi sinh kế.

Theo ILO, trợ giúp xã hội (social assistance) là các chương trình hỗ trợ bằng tiền, hiện vật hoặc dịch vụ xã hội được tài trợ từ ngân sách nhà nước nhằm bảo đảm mức sống tối thiểu cho các nhóm dân cư dễ bị tổn thương và không dựa trên nguyên tắc đóng góp như bảo hiểm xã hội (ILO, 2021). Ở Việt Nam, trợ giúp xã hội được xác định là một trong những trụ cột của hệ thống an sinh xã hội: Nghị định số 20/2021/NĐ-CP quy định chính sách trợ giúp xã hội thường xuyên đối với đối tượng bảo trợ xã hội và trợ giúp xã hội đột xuất đối với cá nhân, hộ gia đình gặp khó khăn do thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh hoặc các sự kiện bất khả kháng khác.

Để trợ giúp xã hội thực hiện được vai trò này một cách kịp thời và chính xác, chuyển đổi số được xác định là phương thức đổi mới then chốt. Theo cách tiếp cận của OECD, chuyển đổi số không chỉ là ứng dụng công nghệ mà còn là sự đổi mới về thể chế, quy trình quản lý và phương thức cung cấp dịch vụ công (OECD, 2019). Tại Việt Nam, Chính phủ đã ban hành các chương trình, quyết định về chuyển đổi số nhằm xây dựng chính phủ số, kinh tế số, xã hội số thông qua xây dựng các cơ sở dữ liệu quốc gia, phát triển nền tảng số và cung cấp dịch vụ công, trong đó có yêu cầu kết nối Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư với các cơ sở dữ liệu chuyên ngành, bao gồm dữ liệu an sinh xã hội (Quyết định số 749/QĐ-TTg, 2020; Quyết định số 06/QĐ-TTg, 2022). Trên cơ sở đó, nghiên cứu này tiếp cận chuyển đổi số trong quản trị công là quá trình đổi mới phương thức quản lý và cung cấp dịch vụ công dựa trên dữ liệu số, công nghệ số và kết nối liên thông giữa các cơ sở dữ liệu nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả thực thi chính sách.

Kết hợp các khái niệm nêu trên, nghiên cứu tiếp cận chuyển đổi số trong trợ giúp xã hội là quá trình ứng dụng dữ liệu số, cơ sở dữ liệu dùng chung, định danh điện tử và các nền tảng số để đổi mới việc quản lý, tổ chức thực hiện và giám sát chính sách trợ giúp xã hội – qua đó chuyển đổi số trở thành công cụ để trợ giúp xã hội thực hiện chức năng quản trị rủi ro hiệu quả hơn, chứ không phải là mục tiêu tự thân. Mục tiêu của quá trình này không chỉ là số hóa hồ sơ hay cung cấp dịch vụ công trực tuyến mà còn nâng cao khả năng kết nối dữ liệu, xác định đúng đối tượng thụ hưởng, điều phối nguồn lực và tổ chức hỗ trợ nhanh chóng, minh bạch và chính xác. Trong bối cảnh vùng trung du và miền núi Việt Nam thường xuyên chịu tác động của thiên tai và các cú sốc sinh kế, chuyển đổi số có vai trò hỗ trợ các cơ quan quản lý khai thác hiệu quả Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và các cơ sở dữ liệu chuyên ngành để theo dõi biến động của các nhóm dễ bị tổn thương, rút ngắn thời gian giải quyết hồ sơ, tăng cường giám sát quá trình chi trả và nâng cao hiệu quả thực thi chính sách.

3. Thực trạng ứng dụng chuyển đổi số: Rào cản và khoảng trống chính sách

Ứng dụng chuyển đổi số trong khắc phục rủi ro thông qua hệ thống trợ giúp xã hội ở Việt Nam không được điều chỉnh bởi một văn bản pháp luật riêng biệt mà được hình thành trên cơ sở kết nối của ba nhóm chính sách lớn: (i) chính sách an sinh xã hội và trợ giúp xã hội; (ii) chính sách chuyển đổi số và phát triển dữ liệu; và (iii) chính sách phòng, chống thiên tai. Các chính sách này tạo thành một khung thể chế thống nhất, trong đó mỗi văn bản đảm nhiệm một vai trò khác nhau nhưng có mối quan hệ bổ trợ, hướng tới mục tiêu nâng cao hiệu quả quản trị rủi ro và bảo đảm trợ giúp xã hội kịp thời, chính xác, minh bạch, đặc biệt tại các địa bàn thường xuyên chịu tác động của thiên tai như vùng trung du và miền núi. Nội dung, vai trò trong chuỗi chính sách và ý nghĩa cụ thể của từng văn bản đối với việc khắc phục rủi ro thông qua hệ thống trợ giúp xã hội được tổng hợp tại Bảng 1.

Bảng 1. Khung chính sách về ứng dụng chuyển đổi số trong khắc phục rủi ro thông qua hệ thống trợ giúp xã hội ở Việt Nam

Nguồn: Tác giả tổng hợp từ Nghị quyết số 15-NQ/TW (2012); Quyết định số 749/QĐ-TTg (2020); Nghị định số 20/2021/NĐ-CP (2021); Quyết định số 06/QĐ-TTg (2022); Luật Phòng, chống thiên tai năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2020); Nghị quyết số 57-NQ/TW (2024).

Khung chính sách hiện hành tạo nền tảng để từng bước chuyển từ phương thức quản lý trợ giúp xã hội chủ yếu dựa trên hồ sơ giấy sang quản trị dựa trên dữ liệu số. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai tại vùng trung du và miền núi cho thấy hai nhóm rào cản và khoảng trống chính sách.

3.1. Về hạ tầng số và khả năng tiếp cận

Việc triển khai chuyển đổi số trong trợ giúp xã hội tại vùng trung du và miền núi Việt Nam vấp phải rào cản kỹ thuật xuất phát từ khoảng cách số (digital divide) giữa nhóm dân cư này với mặt bằng chung cả nước. Với quy mô 14.123.255 người, chiếm 14,7% dân số cả nước (Ban Chỉ đạo Tổng điều tra dân số và nhà ở Trung ương, 2019), đồng bào dân tộc thiểu số vừa là nhóm đối tượng đông đảo cần được quản lý bằng dữ liệu số, vừa là nhóm có mức độ sẵn sàng số thấp hơn đáng kể. Kết quả Điều tra thu thập thông tin về thực trạng kinh tế – xã hội của 53 dân tộc thiểu số năm 2019 cho thấy trong khi 92,5% hộ gia đình dân tộc thiểu số có điện thoại (cố định và di động), tỷ lệ hộ sử dụng internet chỉ đạt 61,3%, và đặc biệt tỷ lệ hộ sử dụng máy vi tính chỉ đạt 10,3% (Tổng cục Thống kê & Ủy ban Dân tộc, 2020). Khoảng cách giữa tỷ lệ sở hữu thiết bị viễn thông cơ bản và khả năng khai thác các nền tảng số đòi hỏi thao tác phức tạp hơn – như kê khai định danh điện tử mức 2 hay xác thực sinh trắc học – cho thấy việc phổ cập điện thoại thông minh chưa đồng nghĩa với năng lực số thực chất của người dân.

Rào cản này càng rõ nét khi đặt trong tương quan với tình trạng nghèo của nhóm dân cư này: năm 2020, tỷ lệ hộ nghèo là người dân tộc thiểu số chiếm tới 61,29% tổng số hộ nghèo cả nước, thu nhập bình quân đầu người chỉ bằng khoảng 0,3 lần mức bình quân chung cả nước (dẫn theo VnEconomy, 2023); đến đầu năm 2024, tỷ lệ hộ nghèo trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi vẫn ở mức khoảng 17,82% (Ủy ban Dân tộc, 2024). Với mức thu nhập và trình độ học vấn còn hạn chế, một bộ phận người dân, đặc biệt là người cao tuổi hoặc hạn chế về tiếng Việt, gặp khó khăn trong việc tự thực hiện các bước xác thực điện tử trên thiết bị di động, dẫn đến nguy cơ bị bỏ lại phía sau ngay trong chính quá trình số hóa vốn được thiết kế nhằm phục vụ họ tốt hơn.

Về hạ tầng kỹ thuật, mặc dù tỷ lệ phủ sóng điện thoại di động băng rộng 4G của Việt Nam đã đạt 99,8% dân số, tính đến cuối năm 2023 cả nước vẫn còn khoảng 420 điểm lõm sóng, trong đó 150 điểm chưa được kéo điện lưới, tập trung chủ yếu tại các thôn, bản vùng sâu, vùng xa, miền núi (Bộ Thông tin và Truyền thông, 2023). Việc thiếu điện ổn định không chỉ ảnh hưởng đến khả năng phủ sóng viễn thông mà còn cản trở việc sạc thiết bị di động, vận hành các điểm truy cập dịch vụ công trực tuyến và duy trì hoạt động của hệ thống định danh điện tử tại cơ sở. Đáng chú ý, khoảng cách hạ tầng này đối lập với mục tiêu đặt ra tại Quy hoạch hạ tầng thông tin và truyền thông thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050 (Quyết định số 805/QĐ-TTg, 2024), theo đó đến năm 2025, 100% dân số trưởng thành có điện thoại thông minh và 100% hộ gia đình có khả năng tiếp cận cáp quang khi có nhu cầu. Điều này cho thấy chính sách hạ tầng số hiện hành mới tập trung vào chỉ tiêu phủ sóng và phổ cập thiết bị ở cấp độ quốc gia, chưa có cơ chế ưu tiên nguồn lực và lộ trình cụ thể để thu hẹp khoảng cách hạ tầng tại nhóm địa bàn đặc thù. Như vậy, có thể nhận diện ba rào cản cụ thể trong triển khai chuyển đổi số tại vùng trung du và miền núi: (i) thiếu hạ tầng viễn thông và điện lưới ổn định tại các điểm lõm sóng; (ii) hạn chế về thiết bị và kỹ năng số phù hợp với các thao tác xác thực điện tử phức tạp; và (iii) rào cản về trình độ học vấn, ngôn ngữ khiến một bộ phận đồng bào dân tộc thiểu số khó tự thực hiện định danh điện tử nếu không có hỗ trợ trực tiếp – trong khi chính sách quốc gia về hạ tầng số vẫn thiếu cơ chế đặc thù để thu hẹp những khoảng cách này.

3.2. Về quản trị dữ liệu và quy trình thực hiện

Cùng với rào cản về hạ tầng, việc phân định thẩm quyền của chính quyền địa phương hai cấp từ ngày 01/7/2025 đã chuyển nhiều thủ tục trợ giúp xã hội từ cấp huyện về cấp xã, góp phần rút ngắn quy trình hành chính và nâng cao tính chủ động của chính quyền cơ sở trong tiếp nhận, thẩm định và quyết định trợ giúp xã hội. Tuy nhiên, trên thực tế, việc xác định đối tượng thụ hưởng, đánh giá mức độ thiệt hại và tổng hợp nhu cầu hỗ trợ vẫn chủ yếu dựa trên hoạt động kiểm tra thực địa và đối chiếu thủ công giữa nhiều cơ sở dữ liệu chưa được liên thông – dân cư, bảo trợ xã hội và phòng, chống thiên tai – làm phát sinh độ trễ trong việc phê duyệt, phân bổ nguồn lực và triển khai trợ giúp khẩn cấp, đặc biệt tại khu vực trung du và miền núi phía Bắc, nơi thường xuyên chịu tác động của mưa lớn, lũ quét và sạt lở đất. Trong khi đó, các nhu cầu thiết yếu như lương thực, nước sạch, chỗ ở tạm thời và chăm sóc y tế thường phát sinh ngay trong những ngày đầu sau thiên tai.

Nguyên nhân trực tiếp của độ trễ này nằm ở sự phân tán và thiếu liên thông dữ liệu giữa ngành an sinh xã hội và ngành phòng, chống thiên tai. Mặc dù khung chính sách hiện hành đã xác lập định hướng kết nối Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư với các cơ sở dữ liệu chuyên ngành, bao gồm dữ liệu an sinh xã hội (Quyết định số 06/QĐ-TTg, 2022), thực tiễn triển khai cho thấy khoảng cách còn khá lớn giữa khung pháp lý và năng lực kết nối dữ liệu trên thực tế. Theo phản ánh tại một cuộc kiểm tra công tác phòng, chống thiên tai gần đây, công tác chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu, hệ thống chỉ huy điều hành và cảnh báo sớm trong lĩnh vực thiên tai hiện vẫn chưa đáp ứng yêu cầu, đồng thời cơ chế thông tin, báo cáo giữa các cơ quan còn chồng chéo, thiếu một đầu mối thống nhất tổng hợp dữ liệu thiệt hại (dẫn theo Báo Chính phủ, 2026; Nhân Dân, 2026), dẫn đến tình trạng số liệu không thống nhất giữa các cấp, gây áp lực cho chính quyền cơ sở và làm chậm quá trình chỉ đạo, điều hành hỗ trợ. Điều này cho thấy dữ liệu về thiệt hại thiên tai, vốn là căn cứ trực tiếp để xác định đối tượng và mức trợ giúp xã hội đột xuất theo Nghị định số 20/2021/NĐ-CP, hiện chưa được kết nối, chia sẻ theo thời gian thực với hệ thống quản lý đối tượng bảo trợ xã hội.

Đây là một khoảng trống quan trọng của khung chính sách hiện hành: các văn bản về chuyển đổi số và kết nối dữ liệu như Quyết định số 06/QĐ-TTg, Nghị quyết số 57-NQ/TW mới dừng lại ở việc xác lập nguyên tắc kết nối liên ngành nói chung, chưa có quy định, quy chuẩn kỹ thuật cụ thể về chia sẻ dữ liệu thiệt hại thiên tai cho mục đích xác định đối tượng trợ giúp xã hội. Hệ quả là mỗi lần xảy ra rủi ro, cán bộ cơ sở phải thực hiện lại toàn bộ quy trình kê khai, xác minh bằng hồ sơ giấy, thay vì có thể đối chiếu tức thời dữ liệu thiệt hại với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư để xác định nhanh đối tượng thụ hưởng theo Nghị định số 20/2021/NĐ-CP. Hai hệ thống dữ liệu – an sinh xã hội và phòng, chống thiên tai – trên thực tế vẫn vận hành độc lập, thiếu khả năng kết nối với nhau, khiến hiệu quả của trợ giúp xã hội đột xuất tiếp tục bị hạn chế cho dù cải cách tổ chức bộ máy đã góp phần rút ngắn quy trình hành chính.

4. Khuyến nghị và kết luận

4.1. Khuyến nghị

Kết quả phân tích tại Mục 3 cho thấy, chuyển đổi số không phải là giải pháp có thể tự thân giải quyết mọi thách thức của hệ thống trợ giúp xã hội. Hiệu quả của quá trình này phụ thuộc trước hết vào mức độ hoàn thiện của hạ tầng số, khả năng liên thông và chia sẻ dữ liệu, chất lượng cơ sở dữ liệu chuyên ngành cũng như năng lực số của đội ngũ cán bộ và người dân. Nếu quá trình chuyển đổi số chỉ tập trung đầu tư vào công nghệ mà chưa quan tâm đầy đủ đến việc phát triển hạ tầng, nâng cao năng lực số cho cộng đồng và thiết kế các cơ chế hỗ trợ phù hợp với đặc thù của vùng khó khăn thì khoảng cách số (digital divide) có thể làm gia tăng sự chênh lệch trong khả năng tiếp cận dịch vụ công và chính sách an sinh xã hội, trở thành một dạng bất bình đẳng mới chồng lấn lên những bất bình đẳng về điều kiện phát triển vốn đã tồn tại giữa các vùng, miền. Trên cơ sở đó, nghiên cứu đề xuất ba nhóm giải pháp cụ thể sau:

(1) Hoàn thiện mô hình kết nối dữ liệu quốc gia về dân cư với dữ liệu thiệt hại thiên tai để tự động hóa xác định đối tượng thụ hưởng

Nghiên cứu đề xuất hoàn thiện một mô hình kết nối dữ liệu cụ thể giữa Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư theo Quyết định số 06/QĐ-TTg với dữ liệu về thiệt hại thiên tai được thu thập theo quy định của Luật Phòng, chống thiên tai. Về nguyên tắc vận hành, khi chính quyền cấp xã xác nhận thiệt hại thiên tai đối với một hộ gia đình theo quy trình của Luật Phòng, chống thiên tai, thông tin này cần được cập nhật trực tiếp vào một cơ sở dữ liệu dùng chung, cho phép đối chiếu tự động với thông tin định danh, hộ khẩu và tình trạng hưởng trợ giúp xã hội hiện có của hộ gia đình đó trong Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Trên cơ sở đối chiếu này, hệ thống có thể hỗ trợ cán bộ cơ sở sàng lọc trước danh sách đối tượng đủ điều kiện trợ giúp xã hội đột xuất theo Nghị định số 20/2021/NĐ-CP, thay vì phải khởi động lại toàn bộ quy trình kê khai bằng hồ sơ giấy. Việc này không thay thế thẩm quyền quyết định hỗ trợ của Ủy ban nhân dân các cấp, nhưng có thể rút ngắn đáng kể thời gian tổng hợp, xác minh hồ sơ, qua đó nâng cao khả năng đáp ứng yêu cầu cứu trợ khẩn cấp. Để triển khai mô hình này, cần xác định rõ một cơ quan đầu mối chịu trách nhiệm chuẩn hóa và tổng hợp dữ liệu thiệt hại, phù hợp với kiến nghị về việc thống nhất đầu mối thông tin, báo cáo trong phòng, chống thiên tai đã được nêu tại các cuộc họp chỉ đạo gần đây (dẫn theo Báo Chính phủ, 2026).

(2) Chuyển đổi số bao trùm thông qua mạng lưới cộng tác viên tại cộng đồng

Đối chiếu với thực trạng khoảng cách số tại vùng trung du và miền núi đã phân tích tại Mục 3.1, việc đòi hỏi người dân, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số lớn tuổi, hạn chế về tiếng Việt hoặc trình độ học vấn, tự thực hiện ngay các thao tác định danh điện tử và dịch vụ công trực tuyến trên điện thoại thông minh là chưa phù hợp với năng lực số hiện có. Do đó, nghiên cứu khuyến nghị nhân rộng mô hình mạng lưới cộng tác viên chuyển đổi số tại cộng đồng, dựa trên kinh nghiệm thực tiễn của mô hình Tổ công nghệ số cộng đồng được thành lập theo Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị. Tại một số địa phương miền núi như Nghệ An, Quảng Ngãi, Gia Lai, các tổ công nghệ số cộng đồng do bí thư chi bộ hoặc trưởng thôn làm tổ trưởng đã trực tiếp hướng dẫn người dân kích hoạt tài khoản định danh điện tử, cài đặt ứng dụng và nộp hồ sơ trực tuyến ngay tại nhà văn hóa thôn, bản (dẫn theo VietNamNet, 2026; Bộ Khoa học và Công nghệ, 2026). Trên cơ sở mô hình đã có, nghiên cứu đề xuất gắn thêm chức năng cụ thể cho mạng lưới này trong lĩnh vực trợ giúp xã hội, bao gồm: (i) hỗ trợ hộ gia đình bị ảnh hưởng bởi thiên tai kê khai, cập nhật thông tin thiệt hại lên hệ thống dữ liệu dùng chung ngay sau khi rủi ro xảy ra; (ii) hướng dẫn xác thực định danh điện tử cho nhóm đối tượng bảo trợ xã hội thường xuyên theo Nghị định số 20/2021/NĐ-CP; và (iii) đóng vai trò cầu nối phản hồi thông tin giữa người dân với chính quyền cơ sở trong trường hợp hạ tầng viễn thông tại thôn, bản còn gián đoạn. Cách tiếp cận chuyển đổi số bao trùm này cho phép quá trình số hóa trợ giúp xã hội không bỏ lại nhóm dân cư dễ bị tổn thương nhất, đồng thời tận dụng được nguồn lực xã hội sẵn có tại cộng đồng thay vì chỉ dựa vào hạ tầng công nghệ.

(3) Mở rộng chi trả không dùng tiền mặt và dịch vụ công trực tuyến gắn với quản trị rủi ro chủ động

Việc triển khai Chương trình Chuyển đổi số quốc gia theo Quyết định số 749/QĐ-TTg, Đề án 06 theo Quyết định số 06/QĐ-TTg và Chỉ thị số 21/CT-TTg về thúc đẩy chuyển đổi số trong chi trả an sinh xã hội không dùng tiền mặt đã tạo nền tảng quan trọng để chuẩn hóa dữ liệu, nâng cao hiệu quả xác định đối tượng thụ hưởng, rút ngắn thời gian giải quyết thủ tục hành chính và tăng cường tính công khai, minh bạch trong thực hiện chính sách an sinh xã hội (Thủ tướng Chính phủ, 2020; Thủ tướng Chính phủ, 2022a; Thủ tướng Chính phủ, 2022b). Nghiên cứu khuyến nghị đẩy nhanh việc nhân rộng chi trả trợ cấp không dùng tiền mặt, kết hợp với mạng lưới cộng tác viên chuyển đổi số nêu trên để hỗ trợ nhóm đối tượng chưa có tài khoản ngân hàng hoặc gặp khó khăn trong giao dịch điện tử. Đồng thời, cần gắn kết dữ liệu an sinh xã hội với các hệ thống thông tin chuyên ngành về khí tượng thủy văn và phòng, chống thiên tai, tạo tiền đề để từng bước chuyển từ cách tiếp cận hỗ trợ sau rủi ro sang quản trị rủi ro chủ động – dự báo sớm nhóm dân cư có nguy cơ chịu ảnh hưởng để chuẩn bị nguồn lực trợ giúp xã hội trước khi rủi ro xảy ra.

4.2. Kết luận

Từ những phân tích trên có thể khẳng định rằng, chuyển đổi số cần được nhìn nhận như một công cụ chiến lược để nâng cao hiệu quả quản trị rủi ro thông qua hệ thống trợ giúp xã hội tại vùng trung du và miền núi, chứ không chỉ là quá trình ứng dụng công nghệ trong quản lý hành chính. Việc kết nối dữ liệu dân cư với dữ liệu an sinh xã hội và thiên tai, mở rộng mạng lưới cộng tác viên số tại cộng đồng và đẩy mạnh chi trả không dùng tiền mặt là những bước đi cụ thể để hiện thực hóa mục tiêu đó.

Trong thời gian tới, chuyển đổi số trong lĩnh vực trợ giúp xã hội chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được triển khai theo hướng bao trùm, lấy người dân làm trung tâm, đồng thời gắn với các cơ chế chính sách đặc thù phù hợp với điều kiện của vùng trung du và miền núi. Có như vậy, hệ thống trợ giúp xã hội mới thực sự phát huy vai trò là "lưới an sinh" hiện đại, linh hoạt và có khả năng ứng phó hiệu quả với các rủi ro trong bối cảnh phát triển mới của đất nước.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Ban Chỉ đạo Tổng điều tra dân số và nhà ở Trung ương. (2019). Kết quả toàn bộ Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019. Nhà xuất bản Thống kê.

Bộ Khoa học và Công nghệ. (2026). Lan tỏa chuyển đổi số đến người dân vùng dân tộc thiểu số. https://mst.gov.vn/lan-toa-chuyen-doi-so-den-nguoi-dan-vung-dan-toc-thieu-so-19726042209044417.htm

Bộ Nông nghiệp và Môi trường. (2025). Báo cáo tổng kết công tác phòng, chống thiên tai năm 2024. Hà Nội.

Bộ Thông tin và Truyền thông. (2023). Dẫn theo VnExpress, Việt Nam đạt tỷ lệ phủ sóng 4G hơn các nước thu nhập cao. https://vnexpress.net/viet-nam-dat-ty-le-phu-song-4g-hon-cac-nuoc-thu-nhap-cao-4673989-tong-thuat.html

Cổng Dịch vụ công Quốc gia. (n.d.). Thủ tục trợ giúp xã hội khẩn cấp về hỗ trợ làm nhà ở, sửa chữa nhà ở. Truy cập từ https://dichvucong.gov.vn

Cổng Thông tin điện tử Chính phủ. (2026). Không để bị động, bất ngờ, kiểm tra toàn diện công tác phòng, chống thiên tai tại các địa phương. https://baochinhphu.vn/khong-de-bi-dong-bat-ngo-kiem-tra-toan-dien-cong-tac-phong-chong-thien-tai-tai-cac-dia-phuong-102260709191527349.htm

International Labour Organization. (2021). World Social Protection Report 2020–22: Social protection at the crossroads – in pursuit of a better future. Geneva: ILO.

Nghị định số 20/2021/NĐ-CP ngày 15 tháng 3 năm 2021 quy định chính sách trợ giúp xã hội đối với đối tượng bảo trợ xã hội. (2021). Chính phủ. https://vanban.chinhphu.vn/?docid=202811&pageid=27160

Nghị quyết số 15-NQ/TW ngày 01 tháng 6 năm 2012 về một số vấn đề về chính sách xã hội giai đoạn 2012–2020. (2012). Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI.

Nhân Dân. (2026). Nâng cao hiệu quả phòng ngừa, ứng phó thiên tai. https://nhandan.vn/nang-cao-hieu-qua-phong-ngua-ung-pho-thien-tai-post970442.html

Organisation for Economic Co-operation and Development. (2019). Going Digital: Shaping Policies, Improving Lives. Paris: OECD Publishing.

Quyết định số 06/QĐ-TTg ngày 06 tháng 01 năm 2022 phê duyệt Đề án phát triển ứng dụng dữ liệu về dân cư, định danh và xác thực điện tử phục vụ chuyển đổi số quốc gia giai đoạn 2022–2025, tầm nhìn đến năm 2030. (2022). Thủ tướng Chính phủ.

Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03 tháng 6 năm 2020 phê duyệt Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030. (2020). Thủ tướng Chính phủ. https://chinhphu.vn/default.aspx?docid=200163&lang=vi&pageid=27160

Quyết định số 805/QĐ-TTg ngày 07 tháng 8 năm 2024 phê duyệt Kế hoạch thực hiện Quy hoạch hạ tầng thông tin và truyền thông thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050. (2024). Thủ tướng Chính phủ.

Tổng cục Thống kê & Ủy ban Dân tộc. (2020). Kết quả điều tra thu thập thông tin về thực trạng kinh tế – xã hội của 53 dân tộc thiểu số năm 2019. Nhà xuất bản Thống kê.

Ủy ban Dân tộc. (2024). Tổng kết công tác dân tộc năm 2023, triển khai nhiệm vụ năm 2024. Dẫn theo Cổng Thông tin điện tử tỉnh Bình Phước, Tỷ lệ hộ nghèo dân tộc thiểu số ước còn khoảng 17,82%. https://binhphuoc.gov.vn/vi/news/tin-tuc-su-kien-421/ty-le-ho-ngheo-dan-toc-thieu-so-uoc-con-khoang-17-82-35203.html

VietNamNet. (2026). 40km vùng cao không còn là trở ngại nhờ tổ công nghệ số cộng đồng. https://vietnamnet.vn/40km-vung-cao-khong-con-la-tro-ngai-nho-to-cong-nghe-so-cong-dong-2514530.html

VnEconomy. (2023). Giảm nghèo thông tin cho đồng bào dân tộc thiểu số. https://vneconomy.vn/giam-ngheo-thong-tin-cho-dong-bao-dan-toc-thieu-so.htm