Văn hóa số: Từ truyền thống đến hiện đại – động lực vươn mình của dân tộc trong kỷ nguyên số
Tóm tắt: Bài viết khẳng định văn hóa là nền tảng tinh thần và nguồn lực nội sinh quan trọng của quốc gia trong kỷ nguyên số, được định hướng chiến lược qua các Nghị quyết của Đảng. Chuyển đổi không gian văn hóa số không chỉ dừng lại ở việc số hóa di sản bằng công nghệ hiện đại như AI hay VR/AR, mà còn là sự tái cấu trúc toàn diện về tư duy, chuẩn mực ứng xử và phương thức thụ hưởng văn hóa của người dân. Quá trình này đòi hỏi sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống làm gốc rễ và công nghệ hiện đại làm công cụ nâng tầm. Mặc dù mở ra nhiều cơ hội lớn để phát triển kinh tế sáng tạo, thu hẹp khoảng cách thụ hưởng và gia tăng sức mạnh mềm quốc gia, văn hóa số cũng đối mặt với nhiều thách thức về an ninh mạng, khoảng cách số và nguy cơ mai một bản sắc. Do đó, bài viết đề ra các giải pháp đồng bộ về hoàn thiện thể chế, xây dựng hạ tầng dữ liệu, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và bảo vệ chủ quyền số nhằm đưa văn hóa thực sự trở thành động lực bứt phá của dân tộc.
ThS. Nguyễn Thị Đậm
Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững
Mở đầu
Trong tiến trình
phát triển của dân tộc, văn hóa luôn giữ vai trò nền tảng tinh thần, kết tinh
những giá trị tốt đẹp được hun đúc qua hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước. Đó
là nguồn lực nội sinh quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, định
hình bản sắc và năng lực tự cường của quốc gia. Bước vào kỷ nguyên mới – kỷ
nguyên vươn mình của dân tộc, sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn
(Big Data), Internet vạn vật (IoT), điện toán đám mây và các công nghệ chiến lược
đang làm thay đổi căn bản phương thức sản xuất, quản trị xã hội cũng như lối sống
của con người.
Nhận thức rõ tầm
quan trọng chiến lược này, Đảng ta đã ban hành Nghị quyết số 57-NQ/TW
ngày 22/12/2024 xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số
là đột phá hàng đầu, động lực chính để phát triển bứt phá; tiếp đó là Nghị
quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 nhấn mạnh yêu cầu phát triển văn
hóa ngang tầm với kinh tế, chính trị, lấy con người làm trung tâm và chuyển đổi
số làm không gian, xung lực mới.
Chuyển dịch sang
không gian văn hóa số không đơn thuần là số hóa tài liệu hay đưa di sản lên môi
trường trực tuyến. Đây là quá trình tái cấu trúc toàn diện phương thức sáng tạo,
quản trị, bảo tồn và lan tỏa các giá trị văn hóa trên cơ sở kết hợp hài hòa giữa
truyền thống và hiện đại, giữa "xây" và "chống", bảo đảm an
toàn, an ninh và chủ quyền văn hóa số.
1. Từ văn hóa
truyền thống đến sự hình thành không gian văn hóa số
Văn hóa truyền thống
Việt Nam là hệ thống các giá trị yêu nước, đoàn kết, nhân ái, nghĩa tình, tự cường
và hệ thống di sản phong phú từ kiến trúc, nghệ thuật dân gian đến tri thức bản
địa. Trong không gian truyền thống, các giá trị này được lưu giữ và truyền bá
qua gia đình, làng xã, nhà trường và các thiết chế văn hóa vật thể. Tuy nhiên,
phương thức này gặp những giới hạn nhất định về khoảng cách địa lý và quy mô
lan tỏa.
Sự phát triển mạnh mẽ
của hạ tầng số và dữ liệu số – như định hướng của Nghị quyết 57-NQ/TW coi dữ liệu
là tư liệu sản xuất chính – đã mở ra không gian văn hóa số rộng lớn. Văn hóa số
bao gồm hệ thống các giá trị, chuẩn mực, phương thức sáng tạo, giao tiếp, quản
lý và thụ hưởng văn hóa được hình thành trên môi trường kỹ thuật số.
Trước hết, chúng ta cần phân biệt rõ số hóa văn hóa và văn hóa số, việc thao tác
hóa hai khái niệm này sẽ giúp ta hiểu rõ hơn về văn hóa số trong kỷ nguyên số
hiện nay. Với nội dung bài viết này, có thể hiểu như sau:
Số hóa văn hóa: Là quá trình chuyển đổi tư liệu, hiện
vật, hình ảnh sang dữ liệu số. Nghị quyết 80-NQ/TW đề ra chỉ tiêu phấn đấu hoàn
thành việc số hóa 100% các di sản văn hóa đã được xếp hạng cấp quốc gia, cấp quốc
gia đặc biệt vào năm 2026.
Văn hóa số: Có phạm vi rộng hơn, là quá trình chuyển
đổi về tư duy, chuẩn mực ứng xử, mô hình sáng tạo và tiêu dùng văn hóa trên
không gian mạng. Trong không gian văn hóa số, mô hình truyền thông một chiều đã
chuyển sang tương tác đa chiều. Người dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà
còn là chủ thể trực tiếp sáng tạo, phản biện và chia sẻ các giá trị văn hóa.
2. Những biểu hiện
chủ yếu của văn hóa số trong kỷ nguyên số
Thứ nhất, số hóa và mở
rộng khả năng bảo tồn, phát huy di sản văn hóa
Ứng dụng các công
nghệ mới như 3D, VR/AR, AI và dữ liệu lớn cho phép phục dựng, mô hình hóa các
di tích, hiện vật có nguy cơ xuống cấp. Một số di sản đã được ứng dụng các công nghệ mới như: Quần thể di tích Cố đô Huế, Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu - Quốc Tử
Giám... khi được chuyển tải lên các nền tảng trực tuyến đã vượt khỏi ranh giới
vật lý, giúp công chúng trong và ngoài nước dễ dàng tiếp cận. Bám sát tinh thần
Nghị quyết 80-NQ/TW, hoạt động bảo tồn di sản đang chuyển đổi từ quản lý truyền
thống sang hạ tầng dữ liệu văn hóa quốc gia liên thông và tích hợp.
Thứ hai, thay đổi
phương thức sáng tạo và sản xuất các sản phẩm văn hóa
Các công cụ trí tuệ
nhân tạo, thiết kế số và mô phỏng giúp nghệ sĩ thử nghiệm các hình thức biểu đạt
mới như âm nhạc điện tử, triển lãm ảo, phim hoạt hình số. Không gian sáng tạo mở
rộng ra các sàn giao dịch sản phẩm văn hóa dưới dạng tài sản số. Đồng thời, các
chủ trương mới yêu cầu bảo vệ nghiêm ngặt quyền sở hữu trí tuệ và bản quyền tác
giả trên môi trường số.
Thứ ba, hình thành
phương thức tiếp nhận và thụ hưởng văn hóa mới
Với sự phát triển của thư viện số, bảo tàng số, nghệ thuật biểu diễn
trực tuyến giúp thu hẹp khoảng cách thụ hưởng văn hóa giữa các vùng miền, đặc
biệt là vùng sâu, vùng xa, đồng bào dân tộc thiểu số. Theo Nghị quyết 80-NQ/TW,
việc vận hành nền tảng văn hóa số toàn dân sẽ cung cấp miễn phí hoặc chi phí thấp các dịch vụ văn hóa, nghệ thuật,
bảo đảm quyền tiếp cận bình đẳng của mọi người dân.
Thứ tư, hình thành chuẩn
mực ứng xử và môi trường văn hóa số lành mạnh
Văn hóa số đòi hỏi
xây dựng bộ quy tắc ứng xử trên không gian mạng, đề cao tinh thần tôn trọng bản
quyền, bảo vệ dữ liệu cá nhân, ngăn ngừa các hành vi lệch chuẩn, tin giả và nội
dung độc hại. Chuyển đổi số văn hóa gắn liền với việc xây dựng "con người
số" có bản lĩnh tư tưởng, tri thức và sức đề kháng trước sự xâm nhập của
các yếu tố ngoại lai phản cảm.
3. Mối quan hệ giữa
giá trị văn hóa truyền thống và văn hóa hiện đại
Nghị quyết 80-NQ/TW
chỉ rõ yêu cầu phải nhận thức và xử lý hài hòa mối quan hệ nội tại giữa truyền
thống và hiện đại, dân tộc và quốc tế, bảo tồn và phát triển,
đời sống thực và không gian số, dữ liệu mở và bảo đảm an ninh, chủ
quyền văn hóa số. Với tinh thần
đó, có thể hiểu các giá trị văn hóa như sau:
Truyền thống là gốc rễ,
nền tảng định hướng: Công nghệ thay đổi phương thức lan tỏa nhưng không thể thay thế bản sắc,
truyền thống yêu nước, đạo lý nhân văn của dân tộc. Một nền văn hóa số mạnh
không đo bằng số lượng ứng dụng mà bằng chiều sâu giá trị nhân văn và sức lan tỏa
bản sắc dân tộc.
Công nghệ hiện đại là
công cụ khơi thông và nâng tầm: Công nghệ tạo điều kiện
lưu trữ lâu dài, số hóa các làn điệu dân ca, nghề thủ công, tri thức bản địa,
đưa các di sản truyền thống hòa vào dòng chảy công nghệ số.
Tiếp thu có chọn lọc: Hiện đại hóa văn hóa không phải là thay thế truyền thống bằng công nghệ
hay chạy theo thương mại hóa làm biến dạng di sản. Sự kết hợp này phải giữ vững
tính tự chủ, bản sắc và chủ quyền văn hóa số của quốc gia.
4. Cơ hội và
thách thức trong phát triển văn hóa số ở Việt Nam
Một số cơ hội chủ yếu
Bảo tồn bền vững bản sắc
dân tộc: Xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia giúp ngăn chặn
nguy cơ mai một di sản do biến đổi thời gian và đô thị hóa.
Thúc đẩy công nghiệp
văn hóa và kinh tế sáng tạo: Văn hóa số kết hợp với
công nghệ tạo ra các sản phẩm có giá trị gia tăng cao trong điện ảnh, âm nhạc,
thiết kế, game, du lịch văn hóa. Phấn đấu đến năm 2030, công nghiệp văn hóa
đóng góp 7% GDP và kinh tế số đạt tối thiểu 30% GDP.
Bình đẳng trong thụ hưởng
văn hóa: Người dân ở mọi vùng miền
có thể truy cập không giới hạn vào kho tàng tri thức và di sản dân tộc.
Gia tăng sức mạnh mềm
quốc gia: Truyền thông đa phương tiện toàn diện giúp
quảng bá hình ảnh Việt Nam nhân văn, giàu bản sắc ra toàn cầu, nâng cao vị thế
đất nước trên bảng xếp hạng Chỉ số Sức mạnh mềm (Soft Power Index).
Một số thách thức đặt ra
Nguy cơ sai lệch di sản: Việc số hóa hoặc thương mại hóa thiếu kiểm soát có thể làm mất đi bối
cảnh thực hành và tính nguyên gốc của di sản.
Khoảng cách số: Bất bình đẳng về hạ tầng, thiết bị và kỹ năng số giữa đô thị và nông
thôn, miền núi có thể làm gia tăng chênh lệch hưởng thụ văn hóa.
An ninh văn hóa mạng: Nguy cơ thông tin giả, xuyên tạc lịch sử, xâm phạm bản quyền và việc lạm
dụng AI để tạo nội dung lệch chuẩn.
Hạ tầng và nguồn lực: Xây dựng hệ sinh thái văn hóa số đồng bộ đòi hỏi nguồn đầu tư lớn, hạ
tầng số hiện đại và đội ngũ nhân lực chất lượng cao vừa giỏi công nghệ vừa am
hiểu văn hóa.
5. Đề xuất giải pháp phát triển
văn hóa số Việt Nam trong kỷ
nguyên số
Để đưa văn hóa số trở
thành động lực bứt phá, cần triển khai đồng bộ các giải pháp chiến lược theo
tinh thần Nghị quyết 80-NQ/TW và Nghị quyết 57-NQ/TW:
Một là,
Hoàn thiện thể chế và cơ
chế chính sách đột phá. Thể chế hóa các chủ trương của Đảng, xây dựng khung pháp lý kiến tạo
cho công nghiệp văn hóa, bản quyền tác giả và an ninh văn hóa số. Ban hành
chính sách ưu đãi thuế, đất đai, tín dụng cho các doanh nghiệp khởi nghiệp sáng
tạo trong lĩnh vực văn hóa - công nghệ; áp dụng mô hình hợp tác công - tư (lãnh
đạo công - quản trị tư; đầu tư công - quản lý tư).
Hai là,
Xây dựng hạ tầng dữ liệu
và hệ sinh thái văn hóa số quốc gia. Phát triển hạ tầng số dung lượng siêu lớn, băng thông siêu rộng và hoàn
thành Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn hóa. Chuẩn hóa và số hóa toàn diện di sản vật
thể, phi vật thể, tác phẩm nghệ thuật giá trị cao; phát triển các thiết chế
"bảo tàng mở", "thư viện số", "nhà hát di động".
Ba là, Thúc đẩy đổi mới sáng tạo, ứng dụng
công nghệ chiến lược. Ứng dụng AI, Big Data, Blockchain, VR/AR trong quản lý, bảo tồn, sản xuất
và phân phối nội dung văn hóa, bảo đảm tính xác thực khoa học và tôn trọng
nguyên gốc. Hình thành các cụm, khu công nghiệp sáng tạo, trung tâm đổi mới
sáng tạo nội dung số tại các đô thị lớn.
Bốn là,
Phát triển nguồn nhân lực
chất lượng cao và phổ cập kỹ năng số. Đổi mới chương trình giáo dục, thực hiện thí điểm đào tạo tích hợp
"phổ thông - nghệ thuật - công nghệ" để hình thành đội ngũ nhân lực
văn hóa số chất lượng cao. Triển khai phong trào "học tập số", phổ cập
kỹ năng văn hóa số, nâng cao nhận thức, tư duy phản biện và đạo đức mạng cho
toàn dân.
Năm là,
Xây dựng môi trường văn
hóa số lành mạnh và bảo vệ chủ quyền số. Ban hành Bộ quy tắc ứng xử trên không gian số; kiên quyết xử lý tin giả,
thông tin xấu độc, phản văn hóa. Chủ động xây dựng thế trận an ninh văn hóa, bảo
vệ nền tảng tư tưởng và chủ quyền an ninh dữ liệu quốc gia trên không gian mạng.
Sáu là,
Gắn văn hóa số với phát
triển kinh tế vùng và du lịch thông minh. Xây dựng bản đồ số văn hóa gắn với dữ liệu du lịch, sinh kế cộng đồng
và kinh tế di sản. Chú trọng số hóa tri thức bản địa của đồng bào dân tộc thiểu
số, tạo mô hình "di sản dẫn dắt phát triển kinh tế" bền vững.
Bảy là,
Chủ động hội nhập quốc tế
và xuất khẩu sản phẩm văn hóa. Xây dựng các chiến dịch truyền thông đa phương tiện đa ngôn ngữ, đẩy mạnh
xuất khẩu các sản phẩm công nghiệp văn hóa (phim ảnh, âm nhạc, thiết kế, game, ẩm
thực) mang bản sắc Việt Nam. Xây dựng thương hiệu quốc gia gắn với giá trị văn
hóa đặc sắc ("bền, đẹp, xanh, nhân văn"), đưa Việt Nam tham gia sâu
vào chuỗi giá trị sáng tạo toàn cầu.
Kết luận
Văn hóa số là xu hướng
phát triển tất yếu trong kỷ nguyên chuyển đổi số và cuộc Cách mạng công nghiệp
lần thứ tư. Công nghệ dù hiện đại đến đâu cũng chỉ là công cụ; con người và các
giá trị văn hóa dân tộc mới là trung tâm, là mục tiêu và động lực quyết định sự
phát triển bền vững. Quán triệt tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW và Nghị
quyết 80-NQ/TW, Văn hóa Việt Nam đang từng bước xây dựng một nền văn hóa số tiên tiến, đậm
đà bản sắc dân tộc, hiện đại nhưng không mất gốc, hội nhập nhưng vẫn giữ vững
chủ quyền. Khi những giá trị truyền thống hàng nghìn năm được chắp cánh bởi
công nghệ hiện đại, văn hóa Việt Nam không chỉ được gìn giữ vẹn toàn mà còn tiếp
tục tỏa sáng, đóng góp tích cực vào dòng chảy văn minh nhân loại trong kỷ
nguyên vươn mình của dân tộc.
Tài liệu tham khảo
1.
Bộ Chính trị (2026), Nghị quyết
số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 về phát triển văn hóa Việt Nam.
2.
Bộ Chính trị (2024), Nghị quyết
số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới
sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
3.
Cục Di sản văn hóa & các cơ
quan báo chí truyền thông, thông tin về triển khai số hóa di sản và phát triển
văn hóa trong kỷ nguyên số.
4.
Văn hóa số - sự hòa quyện giá trị
truyền thống và hiện đại. Nguồn: https://media.qdnd.vn/long-form/xa-hoi-so-trong-ky-nguyen-vuon-minh-cua-dan-toc-bai-2-van-hoa-so-61069
5.
Văn hóa số tạo nguồn lực thúc đẩy
kinh tế số, xã hội số. Nguồn: https://media.qdnd.vn/long-form/xa-hoi-so-trong-ky-nguyen-vuon-minh-cua-dan-toc-bai-2-van-hoa-so-61069
6.
Thách thức trong xây dựng văn hóa
số. Nguồn: https://media.qdnd.vn/long-form/xa-hoi-so-trong-ky-nguyen-vuon-minh-cua-dan-toc-bai-2-van-hoa-so-61069
7.
Văn hóa trong kỷ nguyên số: Từ bản
sắc đến sức mạnh mềm quốc gia. Nguồn: https://mst.gov.vn/van-hoa-trong-ky-nguyen-so-tu-ban-sac-den-suc-manh-mem-quoc-gia-197260422232841354.htm
8.
Tính chiến đấu của văn hóa việt
nam trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc: tính tất yếu, nhận diện và định hướng
phát triển. Nguồn: https://hvktcnan.bocongan.gov.vn/TrangChu/tin-tuc/1957-tinh-chien-dau-cua-van-hoa-viet-nam-trong-ky-nguyen-vuon-minh-cua-dan-toc-tinh-tat-yeu-nhan-dien-va-dinh-huong-phat-trien.html
9.
Để văn hóa số trở thành sức mạnh
đưa đất nước phát triển: Bài 1: Xây dựng hệ giá trị văn hóa số trong kỷ nguyên
số. Nguồn:
https://congan.com.vn/tin-chinh/bai-1-xay-dung-he-gia-tri-van-hoa-so-trong-ky-nguyen-so_195478.html