1. Một giai đoạn mới với yêu cầu khác về chất

Sau hơn bảy năm triển khai, OCOP đã trở thành một trụ cột của kinh tế nông thôn với gần 17.400 sản phẩm đạt chuẩn từ 3 sao trở lên trên phạm vi cả nước, trong đó khoảng 40% chủ thể là phụ nữ và gần 20% là người dân tộc thiểu số. Quy mô này cho thấy sức lan tỏa của chương trình, nhưng đồng thời cũng bộc lộ giới hạn của mô hình phát triển theo số lượng: nhiều sản phẩm trùng lặp về chủng loại, quy mô sản xuất nhỏ, thiếu vùng nguyên liệu ổn định và khó duy trì chất lượng đồng đều giữa các lô hàng.

Quyết định số 26/2026/QĐ-TTg ngày 22/5/2026 của Thủ tướng Chính phủ ban hành Bộ tiêu chí và quy trình đánh giá, phân hạng sản phẩm OCOP mới đã đặt lại trọng tâm theo hướng minh bạch, xanh và bền vững. Cùng với đó là định hướng của ngành nông nghiệp và môi trường về việc phát triển OCOP theo vùng và chuỗi giá trị nhằm nâng cao tính liên kết, quy mô và sức cạnh tranh. Cả hai yêu cầu này đều đòi hỏi một nền tảng thông tin mà cách quản lý thủ công trước đây không thể đáp ứng.

2. Số hóa làm thay đổi cấu trúc của chuỗi giá trị nông sản

Trong chuỗi giá trị nông sản truyền thống, thông tin chỉ chảy theo một chiều và thường bị cắt khúc: người sản xuất không biết sản phẩm của mình đến tay ai, người tiêu dùng không biết sản phẩm đến từ đâu, còn thương lái giữ vai trò trung gian về cả hàng hóa lẫn thông tin. Chính sự bất đối xứng thông tin này là nguyên nhân sâu xa của tình trạng giá cả bấp bênh và phân chia lợi ích thiếu công bằng giữa các khâu.

Chuyển đổi số can thiệp trực tiếp vào điểm nghẽn đó. Khi dữ liệu về vùng trồng, quy trình canh tác, thời điểm thu hoạch, điều kiện bảo quản và hành trình vận chuyển được ghi nhận và chia sẻ, thông tin bắt đầu chảy ngược chiều với dòng hàng hóa. Người sản xuất nhận được tín hiệu thị trường sớm hơn để điều chỉnh mùa vụ; doanh nghiệp chế biến chủ động hơn trong kế hoạch thu mua; người tiêu dùng có căn cứ để trả giá cao hơn cho chất lượng đã được chứng minh. Giá trị gia tăng không tự sinh ra từ công nghệ, mà sinh ra từ việc giảm bất định trong giao dịch.

3. Mã số vùng trồng và truy xuất nguồn gốc - hạ tầng mềm của chuỗi

Trong các công cụ số đang được triển khai, hệ thống mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói và truy xuất nguồn gốc có ý nghĩa nền tảng nhất. Lý do nằm ở chỗ đây không đơn thuần là công cụ quản lý, mà là điều kiện bắt buộc để tiếp cận các thị trường xuất khẩu có yêu cầu cao, đồng thời là cơ sở pháp lý khi xảy ra tranh chấp về chất lượng.

Đáng chú ý, hệ thống này tạo ra một hệ quả không gian ít được bàn tới: khi vùng nguyên liệu được xác lập bằng mã số và tiêu chuẩn, ranh giới có ý nghĩa kinh tế của nó không còn trùng với ranh giới hành chính. Một vùng trồng có thể trải trên nhiều xã, thậm chí nhiều tỉnh sau sắp xếp đơn vị hành chính, nhưng vẫn vận hành như một đơn vị sản xuất thống nhất nếu cùng áp dụng một quy trình và chia sẻ một hệ dữ liệu. Đây chính là cơ chế kỹ thuật cho phép định hướng "OCOP theo vùng" đi vào thực chất, thay vì mỗi địa phương tiếp tục xây dựng một danh mục sản phẩm riêng.

4. Thương mại điện tử: cơ hội lớn nhưng không tự động

Hầu hết kế hoạch OCOP năm 2026 của các địa phương đều đặt mục tiêu đưa 100% sản phẩm đạt từ 3 sao trở lên lên các nền tảng số, kèm theo gian hàng số và tài khoản thanh toán điện tử. Đây là mục tiêu đúng hướng, song cần được nhìn nhận một cách thận trọng.

Thực tiễn cho thấy khoảng cách giữa "đưa lên sàn" và "bán được trên sàn" là rất lớn. Một gian hàng số chỉ phát huy tác dụng khi có người vận hành thường xuyên, có nội dung được cập nhật, có năng lực xử lý đơn hàng và giải quyết khiếu nại. Trong khi đó, phần lớn chủ thể OCOP là hợp tác xã và hộ kinh doanh quy mô nhỏ, thiếu nhân lực chuyên trách cho công việc này. Thêm vào đó, nhiều nông sản tươi có thời hạn sử dụng ngắn và chi phí vận chuyển cao, khiến bài toán hiệu quả kinh tế của kênh trực tuyến không giống với hàng hóa thông thường. Nếu chỉ đo kết quả bằng số lượng sản phẩm hiện diện trên nền tảng, chỉ tiêu có thể hoàn thành trong khi mục tiêu thực chất là mở rộng tiêu thụ vẫn chưa đạt được.

5. Ba điểm nghẽn cần tháo gỡ

- Năng lực số của chủ thể sản xuất. Đây là nút thắt lớn nhất và cũng khó khắc phục nhất, bởi nó không thể giải quyết bằng đầu tư hạ tầng mà phải thông qua đào tạo bền bỉ và hỗ trợ kỹ thuật tại chỗ. Các kế hoạch địa phương đã có nội dung tập huấn về chuyển đổi số và thương mại điện tử, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào tính liên tục chứ không phải số lớp học.

- Dữ liệu phân mảnh giữa các hệ thống. Dữ liệu vùng trồng, dữ liệu đánh giá phân hạng OCOP, dữ liệu kiểm nghiệm chất lượng và dữ liệu giao dịch hiện do nhiều đầu mối quản lý với định dạng khác nhau, khó ghép nối để phục vụ quản trị chuỗi.

- Thiếu liên kết ở khâu vùng nguyên liệu. Nhiều sản phẩm OCOP đạt chuẩn về hồ sơ nhưng không có vùng nguyên liệu đủ lớn và ổn định, nên không thể đáp ứng đơn hàng quy mô lớn - vốn là điều kiện để tham gia các kênh phân phối hiện đại.

6. Một số khuyến nghị

Thứ nhất, nên chuyển trọng tâm hỗ trợ từ khâu công nhận sản phẩm sang khâu vận hành chuỗi, trong đó ưu tiên hỗ trợ hình thành các tổ chức dịch vụ số dùng chung cấp vùng, đảm nhiệm việc vận hành gian hàng, xử lý dữ liệu và kết nối logistics cho nhiều chủ thể cùng lúc, thay vì để mỗi hợp tác xã tự xoay xở.

Thứ hai, cần chuẩn hóa và liên thông dữ liệu giữa hệ thống mã số vùng trồng, hệ thống đánh giá OCOP và dữ liệu thị trường, coi đây là một hạng mục đầu tư hạ tầng chứ không phải công việc hành chính.

Thứ ba, bộ chỉ tiêu đánh giá kết quả chuyển đổi số trong OCOP nên bổ sung các chỉ số về doanh thu qua kênh số, tỷ lệ đơn hàng lặp lại và mức giá bán bình quân, bên cạnh chỉ tiêu về số sản phẩm hiện diện trên nền tảng. Chỉ khi đo đúng thứ cần đo, chính sách mới có cơ sở để điều chỉnh.

Phòng Địa lý kinh tế và Phát triển bền vững

Ghi chú: bài viết tham chiếu Quyết định số 26/2026/QĐ-TTg ngày 22/5/2026 của Thủ tướng Chính phủ và định hướng phát triển OCOP giai đoạn 2026 - 2030.