Bùi Thị Cẩm Tú

Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững

Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam

Sự phổ biến và ứng dụng rộng rãi của các sản phẩm nhựa đã tạo ra những thách thức lớn về môi trường và chất thải đối với nhân loại. Ô nhiễm từ chất thải nhựa (CTN) được coi là một trong những khủng hoảng môi trường đang gia tăng nhanh nhất trên toàn cầu. Nghiên cứu của Chương trình Môi trường Liên hợp quốc Nghiên cứu của Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) cho thấy mỗi năm thế giới sản xuất 400 triệu tấn nhựa, một nửa trong số đó được sản xuất chỉ để sử dụng một lần. Ước tính khoảng 79% thải ra bãi rác/bãi chôn lấp hoặc thải ra môi trường, 12% đốt tại các lò rác và chỉ 9% được tái chế [3]. Trước tình trạng này, vấn đề quản lý CTN đang nhận được sự quan tâm đặc biệt của Liên Hợp Quốc, các tổ chức, khu vực và các quốc gia trên thế giới. Nhiều công ước, cam kết, chính sách, cơ chế và tổ chức quản lý CTN đã được đưa ra nhằm giải quyết vấn đề này ở nhiều cấp độ, từ toàn cầu tới khu vực và ở từng quốc gia.

Việt Nam cũng đang đứng trước những thách thức lớn về vấn đề này. Việt Nam xếp thứ 20 trên thế giới về phát sinh CTN với 3,27 triệu tấn mỗi năm và nằm trong top đầu những quốc gia có tỷ lệ CTN được xử lý không đầy đủ, chiếm 5,76% trong tổng lượng CTN không được xử lý đầy đủ trên toàn thế giới. Lượng CTN và túi nylon ở Việt Nam hiện ở mức rất cao, chiếm khoảng 8-12% trong chất thải rắn sinh hoạt (CTRSH). Tuy nhiên, chỉ có 10% rác thải nhựa được đem đi tái chế, còn lại hơn 90% được đem đi chôn, lấp hoặc xả ra môi trường [4].

Bài viết phân tích kinh nghiệm quốc tế trong quản lý CTN từ cấp độ toàn cầu đến cấp độ khu vực và tại một số quốc gia,  đồng thời chỉ ra những khó khăn, thách thức trong việc quản lý CTN tại Việt Nam. Từ đó, một số bài học về quản lý CTN cho Việt Nam được đưa ra nhằm nâng cao năng lực quản lý và giải quyết hiệu quả các vấn đề về ô nhiễm CTN ở Việt Nam.

1. KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ QUẢN LÝ CHẤT THẢI NHỰA

Ô nhiễm CTN là vấn đề toàn cầu, được Liên Hợp Quốc, các quốc gia, tổ chức và cộng đồng quốc tế triển khai nhiều hành động và nỗ lực để giải quyết. Các quốc gia, vùng lãnh thổ và các tổ chức quốc tế đã ban hành các tuyên bố, công ước và cam kết để giảm thiểu ô nhiễm chất thải nói chung và CTN nói riêng. Chính sách và sáng kiến quản lý CTN thông qua các hình thức tự nguyện và ràng buộc về mặt pháp lý đã và đang được thực hiện đồng bộ ở cấp toàn cầu, khu vực và quốc gia.

1.1. Cấp toàn cầu

Hội đồng Môi trường Liên Hợp Quốc đã tổ chức phiên họp đầu tiên (UNEA-1) vào năm 2014 đề cập đến vần đề CTN và thông qua Nghị quyết 1/6 về các mảnh nhựa và vi nhựa trên biển. Tại phiên họp UNEA-5 (năm 2022) tại Nairobi, đại diện của 175 quốc gia đã cam kết tạo ra một thỏa thuận ràng buộc về mặt pháp lý để chấm dứt ô nhiễm CTN. Ủy ban Đàm phán Liên Chính phủ (Intergovernmental Negotiating Committee) được thành lập để hỗ trợ chuẩn bị các thỏa thuận nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho việc chuyển đổi sang nền kinh tế tuần hoàn, giúp giảm 25% lượng phát thải khí nhà kính và CTN. Bên cạnh đó, nhiều cam kết, công ước, hiệp định quốc tế về quản lý CTN thông qua các hình thức tự nguyện và ràng buộc về mặt pháp lý đã được ban hành. Chương trình Đối tác Hành động Toàn cầu về Nhựa (GPAP) được thành lập năm 2018 bởi Diễn đàn Kinh tế Thế giới để tập hợp các Chính phủ, doanh nghiệp và xã hội dân sự nhằm biến các cam kết thành hành động giải quyết các vấn đề ô nhiễm nhựa cấp quốc gia và toàn cầu.

Bảng 1. Một số công ước, hiệp định quốc tế liên quan đến giảm chất thải nhựa [3]

1.2. Cấp khu vực

Ở các khu vực, các sáng kiến, hiệp định của khu vực cũng được ban hành để giải quyết các vấn đề về ô nhiễm CTN. Các quốc gia thuộc nhóm G7 và G20 đã đưa ra các sáng kiến, tuyên bố và cam kết liên quan đến quản lý các nguồn CTN trên đất liền và trên biển. Trong đó, sáng kiến Tầm nhìn đại dương xanh Osaka được công bố năm 2019 đã đặt mục tiêu chiến lược giảm thất thoát nhựa ra đại dương xuống mức không vào năm 2050.

Các quốc gia thành viên của Diễn đàn hợp tác kinh tế Châu Á - Thái Bình Dương (APEC) đã công bố khung hành động về rác thải biển nhằm thúc đẩy nghiên cứu, đổi mới các phương pháp, giải pháp để quan trắc, ngăn ngừa và giảm rác thải biển nói chung, CTN nói riêng, tăng khả năng tiếp cận tài chính cùng với tạo điều kiện cho khu vực tư nhân tham gia đầu tư, tạo lập thị trường trong các ngành công nghiệp và hoạt động phòng ngừa, quản lý rác thải biển. Các quốc gia khu vực Biển Đông Á đã thông qua khung hành động và kế hoạch phát triển bền vững giai đoạn 2018 - 2022 gồm chương trình giảm thiểu ô nhiễm và quản lý chất thải, trong đó có nội dung về quản lý CTN. Khung hành động về CTN đại dương của ASEAN được hình thành vào năm 2017 và được chính thức thông qua bởi các Bộ trưởng và các đại diện của các cơ quan quản lý về môi trường và biển đảo [1].

1.3. Cấp quốc gia

            Các công cụ chính sách và pháp luật

Nhiều quốc gia trên thế giới đã nghiên cứu và áp dụng các công cụ chính sách và pháp luật để giải quyết vấn đề ô nhiễm CTN bao gồm: ban hành lệnh cấm, giới hạn số lượng phát sinh, khuyến khích thu hồi các sản phẩm nhựa dùng một lần hoặc không còn khả năng sử dụng (ngư cụ, …). Trong đó, hầu hết các quốc gia thành viên EU và các quốc gia khác như Hoa Kỳ, Canada, New Zealand, Australia và Ấn Độ đã đưa ra lệnh cấm đối với sản phẩm nhựa dùng một lần hoặc đã ban hành các biệp pháp thỏa thuận tự nguyện hoặc bắt buộc với doanh nghiệp để loại bỏ chúng.

Các công cụ kinh tế trong quản lý CTN

Công cụ kinh tế (CCKT) trong quản lý môi trường nói chung và quản lý CTN nói riêng được thực hiện dựa trên hai nguyên tắc: (i) người gây ô nhiễm phải trả tiền và (ii) người hưởng lợi từ môi trường phải trả phí. Mục đích của CCKT trong quản lý CTN là tạo nguồn thu cho ngân sách nhà nước và điều chỉnh hành vi của các tổ chức, cá nhân trong xã hội. Các CCKT trong quản lý CTN được áp dụng rộng rãi ở nhiều nước trên thế giới và đạt được những kết quả tích cực. Hiện nay, CCKT được chia thành 3 nhóm chính, bao gồm: nhóm tạo nguồn thu, nhóm tạo lập thị trường và nhóm thay đổi hành vi, nâng cao nhận thức. Một số quốc gia trên thế giới đã áp dụng thành công CCKT trong quản lý CTN gồm: Đan Mạch, Ireland, Hàn Quốc, Phần Lan, Nhật Bản, Indonesia, Singapore, …

Hình 2. Công cụ kinh tế trong quản lý CTN [8]

Các biện pháp giảm thiểu, tái chế và tái sử dụng CTN

Kinh nghiệm của các quốc gia trên thế giới cho thấy, một trong những biện pháp mang lại hiệu quả và được áp dụng rộng rãi để quản lý CTN được thực hiện theo nguyên tắc 3Rs - giảm thiểu, tái sử dụng và tái chế. Một số quốc gia đã thực hiện thành công biện pháp này gồm: Sri Lanka, Indonesia, Thái Lan, Bangladesh, Hoa Kỳ, Liên minh Châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc.

Hình 3. Mô hình 3Rs - giảm thiểu, tái sử dụng và tái chế trong quản lý CTN [8]

Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (Extended Producer Responsibility - EPR) là một công cụ quản lý, bắt buộc hoặc tự nguyện đối với các nhà sản xuất có trách nhiệm với sản phẩm từ giai đoạn thiết kế, sản xuất, thu hồi, phân loại và tái chế chất thải. EPR sẽ thúc đẩy nhà sản xuất tìm cách giảm khối lượng chất thải ra môi trường và tăng khả năng tái chế và tái sử dụng các bao bì đóng gói. Đến nay có nhiều chính sách về EPR đã được thông qua tại Châu Âu và các nước phát triển ở Châu Á. EPR sẽ giúp tăng tỉ lệ CTN được tái chế, tiết kiệm tài nguyên, phát triển lĩnh vực tái chế và xử lý CTN, nâng cao nhận thức của người tiêu dùng trong phân loại và xử lý CTN tại nguồn.

2. NHỮNG KHÓ KHĂN, THÁCH THỨC TRONG QUẢN LÝ CTN Ở VIỆT NAM

Cơ chế, chính sách

Nhận thức được tầm quan trọng của công tác quản lý CTN, thời gian qua Việt Nam đã ban hành nhiều cơ chế, chính sách và văn bản pháp luật để quản lý sản phẩm nhựa dùng một lần, CTN và túi ni-lông khó phân hủy (được thể hiện trong Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, Nghị Định 08/2022/NĐ-CP ngày 10/01/2022). Mặc dù vậy, các cơ chế, chính sách chưa giải quyết được hiệu quả vấn đề CTN và ô nhiễm CTN tại Việt Nam:

- Các quy định về giảm sử dụng sản phẩm bao bì nhựa dùng một lần, khó phân hủy đã được ban hành nhưng chưa được quy định rõ ràng nên việc kiểm soát lượng sản phẩm nhựa dùng một lần còn nhiều bất cập. Các làng nghề tái chế sản xuất túi ni-lông, sản phẩm nhựa dùng một lần giá thành rẻ chưa được quản lý chặt chẽ. Việc thực hiện đánh thuế đối với sử dụng các sản phẩm nhựa dùng một lần chưa được quy định và hướng dẫn cụ thể đối với người dân, cơ sở sản xuất kinh doanh, nhà hàng, khách sạn và khu du lịch. Túi ni-lông, hộp xốp và các sản phẩm nhựa dùng một lần vẫn được cung cấp miễn phí từ phía người bán cho người tiêu dùng.

- Trách nhiệm của các nhà sản xuất trong thiết kế bao bì, đóng gói, tái chế và xử lý chất thải đã được quy định trong Luật BVMT năm 2020 nhưng chưa được triển khai đồng bộ đến các doanh nghiệp sản xuất để giảm phát thải nhựa.

- Các chính sách phân loại và xử lý CTRSH đã được quy định rõ trong Luật BVMT năm 2020 và các văn bản trước đó. Tuy nhiên, trong thực tế triển khai lại chưa có quy định kỹ thuật đồng bộ để phân loại, lưu giữ, vận chuyển và xử lý sau phân loại; chưa quy định rõ về các loại CTN khác nhau cho mục đích xử lý, tái chế và tái sử dụng.

- Các hoạt động thu gom, tái chế CTN chủ yếu dựa vào khu vực phi chính thức gồm người nhặt phế liệu, cơ sở thu mua và kinh doanh phế liệu để bán cho các cơ sở tái chế. Các cơ sở tái chế CTN ở các làng nghề có quy mô nhỏ, máy móc thiết bị cũ gây phát thải khối lượng lớn CTN ra môi trường xung quanh.

Bộ máy quản lý

Hiện nay, trách nhiệm quản lý Nhà nước về CTN do Bộ Tài nguyên và môi trường và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh chỉ đạo thực hiện. Tuy nhiên, ở các cấp địa phương chưa có nhân sự chuyên trách để thực hiện quản lý CTN. Việc quản lý CTN được quản lý đồng thời với CTRSH, gây khó khăn cho công quản lý, kiểm soát, thu gom, tái chế và tái sử dụng CTN ở cấp địa phương. Do thiếu nguồn lực thực hiện trong quản lý CTN nên các thông tin về tình hình phát sinh CTN, tác động của CTN đến sức khỏe người dân, môi trường sinh thái và thiệt hại đến KT-XH chưa được đánh giá đầy đủ.

Công tác thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải nhựa

Các nguồn lực thực hiện quản lý CTN chưa thực hiện phân biệt rõ ràng với công tác quản lý CTRSH. Các địa phương chưa có nguồn nhân lực chuyên trách về quản lý CTN. Ở các đô thị, lực lượng thu gom do các Công ty Môi trường Đô thị thực hiện, nên CTN là một thành phần trong CTRSH được thu gom và chuyển đến bãi rác hợp vệ sinh để xử lý bằng phương pháp chôn lấp, đốt hoặc phân loại, tái chế. Ở các vùng nông thôn, việc thu gom  được giao cho các tổ môi trường hoặc công ty tư nhân thực hiện với quy mô nhỏ lẻ, trang thiết bị thô sơ, cơ sở vật chất thiếu thốn. Biện pháp xử lý CTRSH như vậy làm phát tán túi ni-lông mỏng, nhẹ trong những ngày gió to ra các vùng xung quanh. Việc đốt rác gồm thành phần túi ni-lông có nguy cơ phát thải khí nhà kính và các hóa chất độc, bốc mùi khó chịu gây ảnh hưởng tới người dân lân cận.

Kinh phí thu gom, vận chuyển và xử lý CTN từ hộ gia đình chưa được quy định mà tính chung trong giá dịch vụ thu gom, vận chuyển và xử lý CTRSH. Nguồn kinh phí này chưa căn cứ vào thành phần các loại CTRSH phát sinh của hộ gia đình và cơ sở sản xuất kinh doanh dịch vụ. Nguyên nhân này làm cho người dân chưa ý thức được việc giảm sử dụng các sản phẩm nhựa hàng ngày.

Nhận thức cộng đồng

Các nghiên cứu, khảo sát cộng đồng đã chỉ ra nhận thức cộng đồng về tác động của CTN gây ô nhiễm môi trường và tác động đến các hệ sinh thái ở mức khá cao. Tuy nhiên, nhận thức về quy định pháp luật về quản lý CTN còn hạn chế. Đa số người dân sẵn sàng thực hiện phân loại rác thải sinh hoạt tại hộ gia đình, tuy nhiên tỉ lệ hộ gia đình thực hiện phân loại rác trên thực tế còn thấp. Phần lớn người dân thực hiện phân loại rác là để bán các loại CTN có giá trị cho người thu mua phế liệu. Tỉ lệ hộ gia đình thực hiện việc giảm thiểu sử dụng sản phẩm nhựa dùng một lần và túi ni-lông còn thấp, đặc biệt là ở các vùng nông thôn. Do tính thuận tiện của túi ni-lông và các sản phẩm nhựa dùng một lần, nên người dân vẫn chưa có thói quen từ chối việc các cửa hàng sử dụng các loại bao bì nhựa để đóng gói sản phẩm.

3. BÀI HỌC CHO VIỆT NAM

Thứ nhất, hoàn thiện hệ thống cơ chế, chính sách và quản lý CTN từ khâu sản xuất, tiêu dùng, thu gom, xử lý CTN đến việc quy định trách nhiệm của người dân, doanh nghiệp và cần có cơ chế giám sát các hoạt động sản xuất, tiêu dùng của người dân, doanh nghiệp.

Để giảm thiểu CTN, cần hoàn thiện cơ chế, chính sách đồng bộ từ khâu sản xuất, tiêu dùng và thu gom, xử lý CTN. Các nguyên tắc chính để xây dựng chính sách, pháp luật để giảm thiểu CTN là thúc đẩy nền kinh tế tuần hoàn và trung hòa nhựa.

Xây dựng các quy định pháp luật để giám sát và xử lý vi phạm hành chính, xử lý bằng các biện pháp phù hợp đối với sử dụng túi ni-lông, sản phẩm nhựa dùng một lần và hành vi vứt rác bừa bãi. Đặc biệt là các khu vực tập trung đông người, các khu du lịch, làng nghề tái chế phế liệu, cảng biển, ngư trường đánh bắt hải sản.

Xây dựng các hướng dẫn để thực hiện các quy định của Luật BVMT 2020 trong phân loại, thải bỏ chất thải là sản phẩm nhựa dùng một lần và bao bì nhựa khó phân hủy. Có chính sách phát triển hệ thống thu gom, vận chuyển và xử lý rác thải đã được phân loại, quy định việc thu gom các loại CTN. Thực hiện thu phí CTRSH của hộ gia đình và cơ sở sản xuất, kinh doanh dịch vụ dựa trên khối lượng và cơ cấu thành phần rác thải phát sinh.

Thứ hai, rà soát và hoàn thiện quy định về thuế, phí và xử lý vi phạm liên quan đến CTN. Cần nghiên cứu, sửa đổi Luật thuế BVMT năm 2010 để mở rộng danh mục sản phẩm nhựa chịu thuế, quy định mức thuế BVMT phù hợp, góp phần khuyến khích sản xuất, sử dụng hàng hóa thân thiện với môi trường; hạn chế việc sản xuất và sử dụng sản phẩm nhựa gây tác động xấu đến môi trường.

Thứ ba, nâng cao nhận thức của cộng đồng trong sản xuất, phân phối, sử dụng, thu gom, tái chế CTN. Đối với người dân, cần nâng cao ý thức của cộng đồng trong phân loại CTN tại nguồn, tạo điều kiện cho công tác thu gom, vận chuyển, tái sử dụng, tái chế CTN được thuận lợi và dễ dàng.

Thứ tư, tăng cường việc triển khai quy định về trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR). Cần coi việc tăng cường việc cần sử dụng sử quy định về Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (Extended Producer Responsibility - EPR) như một công cụ quản lý bắt buộc hoặc tự nguyện đối với các nhà sản xuất. Trong khâu sản xuất các sản phẩm nhựa cần triển khai đồng bộ trách nhiệm mở rộng của các nhà sản xuất (EPR) trong thu gom, tái chế, xử lý chất thải các sản phẩm do họ sản xuất ra, qua đó giảm gánh nặng tài chính quản lý chất thải và tăng tỉ lệ tái chế. Bên cạnh đó, cần có hướng dẫn về sử dụng các vật liệu thay thế bao bì nhựa (để tăng khả năng tái chế). Thực hiện từng bước từ khuyến khích sử dụng các vật liệu nhựa sinh học có khả năng phân hủy để thay thế cho vật liệu nhựa truyền thống trong sản xuất túi ni-lông, đồ nhựa dùng một lần đến cấm sản xuất túi ni-lông và sản phẩm nhựa dùng một lần. Mặc dù, EPR được áp dụng ở nhiều nước trên thế giới để kiểm soát chất thải thải ra môi trường nhưng Việt Nam là một trong những quốc gia Đông Nam Á đầu tiên áp dụng công cụ này (chính sách chính thức có hiệu lực từ 1/1/2024). Chính vì vậy, cần triển khai một cách đồng bộ từ việc quản lý nhà nước; vận hành quy trình sản xuất của doanh nghiệp đến sự đồng hành của các cơ quan báo chí, truyền thông nhằm nâng cao nhận thức của doanh nghiệp và người tiêu dùng trong phân loại và xử lý CTN tại nguồn.

Thứ năm, tăng cường việc trao đổi, hợp tác với các tổ chức quốc tế về thực hiện cam kết, thỏa thuận toàn cầu cũng như học hỏi kinh nghiệm trong quản lý CTN. Tăng cường trao đổi và hợp tác với các tổ chức quốc tế và các tổ chức phi chính phủ về thực hiện cam kết, thỏa thuận toàn cầu trong giảm phát thải CTN, tiến tới chấm dứt ô nhiễm nhựa. Tăng cường hợp tác quốc tế trong đào tạo nâng cao năng lực, học tập kinh nghiệm về các mô hình thu gom, phân loại, tái chế và tái sử dụng CTN. Tăng cường hợp tác quốc tế để thu hút các tổ chức, cá nhân và các nguồn tài trợ để thực hiện các nhiệm vụ đào tạo, nghiên cứu và chuyển giao công nghệ trong tái chế và sản xuất các sản phẩm nhựa thân thiện với môi trường, sản xuất các sản phẩm thân thiện với môi trường để thay thế nhựa. Tăng cường hợp tác với các nước để quản lý các dòng phế liệu nhựa nhập khẩu trái phép vào Việt Nam.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1.    ASEAN (2019). Bangkok declaration on combating marine debris in ASEAN region.

2.    Nguyễn Hồng Thao (2022). Nâng cao năng lực quản lý ô nhiễm rác thải nhựa ở Việt Nam. Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 2+3 (450+451) - tháng1+2/2022.

3.    Nguyễn Tài Tuệ và cộng sự (2023). Báo cáo tình hình phát sinh chất thải nhưa năm 2022. NXB Thanh Niên.

4.    Nguyễn Thị Hằng (2022). Bình luận một số quy định về kiểm soát chất thải nhựa ở Việt Nam hiện nay. Tạp chí Công thương, số tháng 10/2022.

5.    Nguyễn Trung Thắng (2019). Tổng quan về quản lý chất thải rắn trên thế giới và một số giải pháp cho Việt Nam. Tạp chí Môi trường, số 9/2019.

6.    Nhật Nam (2023). Hóa giải thách thức rác thải nhựa ở Việt Nam. Tạp chí Điện tử Tài chính. https://tapchitaichinh.vn/hoa-giai-thach-thuc-rac-thai-nhua-o-viet-nam.html. Truy cập ngày 2/11/2024.

7.    Tạ Đình Thi, Lưu Anh Đức, Nguyễn Ngọc Sơn, Nguyễn Chí Công (2021). Ô nhiễm chất thải nhưa là vấn đề toàn cầu được Liên hiệp quốc, các quốc gia, tổ chức và các cộng đồng quốc tế đặc biệt quan tâm. Tạp chí Tài nguyên và Môi trường, số tháng 9/2021.

8.    Xuân Lộc (2024). Rác thải nhựa - thực trạng và thách thức. https://dangcongsan.vn/xa-hoi/rac-thai-nhua-thuc-trang-va-thach-thuc-667423.html, truy cập ngày 2/11/2024.