Trong khuôn khổ thực hiện nhiệm vụ cơ sở: “Phát huy giá trị làng gốm Kim Lan trong phát triển du lịch làng nghề thành phố Hà Nội”, Đoàn công tác của Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững đã tổ chức khảo sát thực địa tại Làng gốm Kim Lan, xã Bát Tràng, thành phố Hà Nội.

Đoàn công tác do TS. Trần Thị Tuyết – Trưởng phòng Văn hoá - xã hội và Phát triển bền vững làm trưởng đoàn nhằm khảo sát thực trạng khai thác, phát huy giá trị di sản và tìm kiếm các giải pháp tháo gỡ khó khăn cho du lịch làng nghề gốm Kim Lan theo hướng phát triển xanh và bền vững.

Theo ghi nhận từ cuộc khảo sát, làng gốm cổ Kim Lan sở hữu bề dày lịch sử lâu đời (với các di chỉ khảo cổ bãi Hàm Rồng vào các năm 2001 và 2003, Viện Khảo cổ học và Viện Bảo tàng Lịch sử đã xác định nghề gốm tại Kim Lan xuất hiện từ thế kỷ VII và phát triển mạnh mẽ đến thế kỷ XVIII) và đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Khác với dòng gốm mỹ nghệ của Bát Tràng, gốm Kim Lan khẳng định bản sắc riêng bằng độ bền vượt trội, tập trung vào gốm gia dụng kích thước lớn, đồ sân vườn và gạch ngói được nung ở nhiệt độ cao từ 1.250°C đến 1.300°C. Dù có tiềm năng độc bản như Bảo tàng khảo cổ học cộng đồng và không gian ven sông thoáng đãng thích hợp cho khách quốc tế trải nghiệm nguyên bản, nhưng du lịch Kim Lan vẫn đang ở trạng thái phát triển manh mún. Đặc biệt, sau đợt sáp nhập đơn vị hành chính vào năm 2025, nhiều dự án du lịch trải nghiệm sinh thái do chính người dân và hiệp hội nghệ nhân tự bỏ vốn đầu tư hiện đang phải tạm dừng hoạt động do các vướng mắc về cơ chế quản lý và sự chồng chéo trong phối hợp với chính quyền mới.

Qua phân tích dữ liệu phỏng vấn, chúng tôi đúc kết được 4 vấn đề đang là thách thức lớn đối với du lịch làng gốm Kim Lan:

1. Thách thức trong định vị thương hiệu độc lập của sản phẩm gốm Kim Lan

Kim Lan đang chịu một nghịch lý lớn: Có lịch sử khảo cổ chứng minh nguồn gốc lâu đời, nhưng lại bị khuất lấp hoàn toàn về mặt thương hiệu. Do vị trí địa lý nằm phía trong cổng chào Bát Tràng, Kim Lan vô hình trung biến thành "xưởng gia công". Sản phẩm làm ra mang sang chợ Bát Tràng tiêu thụ và du khách mặc định đó là gốm Bát Tràng. Sự thiếu độc lập trong định vị thương hiệu (như mã QR, logo riêng) khiến du khách không biết đến sự tồn tại của làng gốm Kim Lan.

2. Thách thức trong phối hợp giữa chủ thể làng nghề và bộ máy quản lý địa phương

Đây là một trong những rào cản lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến tính chủ động và sự tham gia lâu dài của cộng đồng trong phát triển du lịch. Các nghệ nhân có tầm nhìn đã tự xuất vốn xây dựng các mô hình trải nghiệm, trồng hoa, dựng cảnh và mở cửa đón khách/học sinh miễn phí để nuôi dưỡng thị trường. Tuy nhiên, sau sáp nhập hành chính, cho thấy, những thay đổi trong quản lý quỹ đất ven sông với dự kiến thu phí bãi đỗ xe đã làm phát sinh nhiều băn khoăn đối với cộng đồng địa phương.

3. Thách thức trong việc chuyển hóa nguồn lực di sản khảo cổ học thành sản phẩm du lịch

Thách thức lớn thứ ba của Kim Lan nằm ở sự lệch pha giữa giá trị tài sản di sản và khả năng thương mại hóa bền vững. Địa phương đang nắm giữ một nguồn lực độc bản: Bảo tàng khảo cổ học cộng đồng đầu tiên tại Việt Nam. Đối với nhóm du khách quốc tế và các nhà nghiên cứu, những tầng tích lịch sử cùng hệ thống hiện vật gốm sứ từ thế kỷ VII- VIII tại đây sở hữu sức hút văn hóa rất lớn.

Tuy nhiên, thách thức lớn hiện nay là làm sao để "đánh thức" và tích hợp nguồn lực này vào chuỗi cung ứng dịch vụ du lịch nhằm tạo ra nguồn tài chính tự chủ phục vụ công tác bảo tồn và mở rộng không gian di sản để phát triển du lịch. Hiện tại, di sản này vẫn vận hành theo phương thức tự phát, mở cửa miễn phí và thiếu hụt đội ngũ nhân lực thuyết minh chuyên nghiệp. Do chưa được định hình thành một sản phẩm du lịch hoàn chỉnh, giá trị di sản cốt lõi này vẫn chưa thể tạo ra doanh thu để tự nuôi sống và nâng cấp chính không gian di sản, khiến nguồn lực khảo cổ học bị cô lập trong bức tranh tổng thể của làng nghề.

4. Thách thức từ áp lực đô thị hóa và quy hoạch hạ tầng đối với không gian sinh tồn của làng nghề

Thách thức lớn thứ tư đối với Kim Lan xuất phát từ bài toán hài hòa giữa tiến trình đô thị hóa vĩ mô và yêu cầu duy trì không gian sản xuất đặc thù của một làng nghề cổ. Kết quả khảo sát thực địa chỉ ra rằng, cộng đồng địa phương hiện đang trăn trở trước những tác động tiềm ẩn từ các dự án mở rộng hạ tầng cao tốc, giao thông lớn và quy hoạch đô thị dải ven sông Hồng đến sinh kế lâu dài.

Đối với một làng nghề gốm thủ công, "hệ sinh thái không gian" bao gồm nhà xưởng, lò nung, bến bãi tập kết nguyên liệu và khoảng sân phơi sản phẩm là điều kiện thiết yếu để duy trì chuỗi sản xuất liên tục. Việc triển khai các dự án hạ tầng lớn nếu thiếu đi những khảo sát đặc thù về đặc điểm làng nghề sẽ có nguy cơ thu hẹp quỹ đất vốn đã chật hẹp, làm giảm tính liên kết quần thể của không gian di sản. Đáng chú ý, sau khi sáp nhập đơn vị hành chính vào năm 2025, định hướng điều tiết nguồn lực đầu tư từ cấp trên thường ưu tiên tập trung vào "thương hiệu lõi" Bát Tràng, dẫn đến những khó khăn nhất định trong việc bố trí nguồn vốn và quy hoạch không gian khu biệt để bảo tồn, phát triển du lịch riêng cho làng gốm Kim Lan. Đây là một bài toán thực tế đòi hỏi cơ quan quản lý phải tính toán kỹ lưỡng để vừa đáp ứng yêu cầu hiện đại hóa đô thị, vừa bảo vệ được không gian sinh tồn của làng nghề.

Các cuộc phỏng vấn sâu và thảo luận thực địa không chỉ cung cấp nguồn dữ liệu định tính giá trị cho nhiệm vụ nghiên cứu, mà còn giúp kiểm chứng giả thuyết về sự tham gia của cộng đồng vào du lịch làng nghề bền vững. Kết quả thực chứng ban đầu cho thấy, năng lực làm chủ sinh kế của người dân phụ thuộc lớn vào tính tự quản của làng nghề, cơ chế quản lý không gian sản xuất và hiệu quả phối hợp với chính quyền địa phương sau sáp nhập hành chính. Đây là cơ sở khoa học vững chắc để nhiệm vụ nghiên cứu đề xuất giải pháp phát triển du lịch và mô hình liên kết phù hợp với đặc thù của làng gốm cổ Kim Lan, tạo giá trị tham khảo hữu ích cho các làng nghề truyền thống khác tại Hà Nội.

Một số hình ảnh khảo sát tại làng gốm Kim Lan, xã Bát Tràng

ThS. Nguyễn Thị Ngọc