Trong khuôn khổ thực hiện đề tài khoa học cấp Nhà nước do Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia (Nafosted) tài trợ: “Nghiên cứu đề xuất mô hình khai thác, bảo tồn cảnh quan văn hóa phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo an ninh, quốc phòng trên các đảo tiền tiêu ở Việt Nam”, từ ngày 16/6 đến ngày 23/6/2026, Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam đã tổ chức đoàn công tác khảo sát thực địa tại đặc khu Côn Đảo, thành phố Hồ Chí Minh.

Đoàn công tác do TS. Đoàn Thị Thu Hương – Chủ nhiệm đề tài làm trưởng đoàn nhằm thu thập dữ liệu thực tiễn phục vụ nghiên cứu mô hình khai thác và bảo tồn cảnh quan văn hóa tại các đảo tiền tiêu theo hướng phát triển bền vững, gắn với bảo vệ chủ quyền biển đảo và đảm bảo quốc phòng - an ninh.

Côn Đảo là một trong 09 Khu du lịch quốc gia của Việt Nam, có vị trí quan trọng về an ninh quốc phòng, nằm trong vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, vùng biển phía Nam của tổ quốc, vùng biển đồng bằng sông Cửu Long; là điểm nút giao thương hàng hải nội địa và hàng hải quốc tế quan trọng đối với vùng biển phía Nam của Việt Nam, nằm ngay giữa ngư trường lớn của vùng biển Đông Nam Bộ; có hệ thống kết nối giao thông bằng đường không và đường thủy tương đối thuận lợi; một trong những nơi có giá trị lịch sử khắc nghiệt nhất ở Đông Dương về giam giữ và lưu đầy tù nhân cách mạng đã đấu tranh cho quyền độc lập, tự do và thống nhất Việt Nam; cách thành phố Hồ Chí Minh 230 km.

Tổng diện tích tự nhiên toàn đặc khu là 7.578 ha; bao gồm 19 hòn đảo lớn nhỏ; (trong đó đảo Côn Sơn có diện tích 5.964 ha; 15 hòn đảo còn lại gồm: Hòn Bà, hòn Bảy Cạnh, hòn Cau, hòn Bông Lan, hòn Vung, hòn Trọc, hòn Tài lớn, Tài nhỏ, hòn Trác lớn, Trác nhỏ, hòn Tre lớn, Tre nhỏ, hòn Anh, hòn Em và hòn Trứng và 03 hòn chưa đặt tên (vị trí gần hòn Tre lớn, Hòn tre nhỏ và hòn Trọc).

Trong thời gian khảo sát, chiều ngày 16/6/2026, đoàn công tác đã có buổi làm việc với Ủy ban nhân dân đặc khu Côn Đảo. Tham dự buổi làm việc có lãnh đạo UBND đặc khu Côn Đảo cùng đại diện các cơ quan chuyên môn của đặc khu, gồm Phòng Văn hóa - Xã hội, Phòng Kinh tế, Văn phòng HĐND và UBND đặc khu, Ban Chỉ huy quân sự đặc khu và các đơn vị liên quan.

Phát biểu tại buổi làm việc, TS. Đoàn Thị Thu Hương cho biết, đề tài được triển khai nhằm nhận diện các giá trị cảnh quan văn hóa đặc thù của các đảo tiền tiêu, đánh giá thực trạng khai thác và bảo tồn, từ đó đề xuất các mô hình quản lý và phát huy giá trị cảnh quan văn hóa phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, đồng thời góp phần củng cố quốc phòng, an ninh và bảo vệ chủ quyền biển, đảo của Tổ quốc.

Trong khuôn khổ chương trình, đoàn công tác đã trao đổi với lãnh đạo địa phương về quá trình hình thành cộng đồng dân cư trên địa bàn Côn Đảo; những giá trị văn hóa, lịch sử, tín ngưỡng được hình thành và lưu giữ qua các giai đoạn phát triển; đặc điểm phụ hệ tự nhiên bao gồm địa hình, khí hậu, hệ sinh thái và đa dạng sinh học; cũng như vai trò của các nguồn lực tự nhiên và văn hóa đối với sự phát triển kinh tế biển của địa phương.

Đại diện UBND đặc khu Côn Đảo đã cung cấp thông tin tổng quan về tình hình phát triển kinh tế - xã hội, hoạt động du lịch, khai thác thủy sản, công tác bảo tồn di tích lịch sử - văn hóa và danh lam thắng cảnh trên địa bàn. Các nội dung liên quan đến quy hoạch không gian biển, định hướng phát triển du lịch bền vững, chiến lược phát triển kinh tế biển và các chính sách quản lý, bảo tồn cảnh quan văn hóa gắn với nhiệm vụ bảo đảm quốc phòng, an ninh cũng được trao đổi, thảo luận sâu sắc.

Ảnh 1: Đoàn công tác làm việc tại UBND đặc khu Côn Đảo

Buổi làm việc dành nhiều thời gian để phân tích những cơ hội và thách thức trong quá trình phát triển của Côn Đảo, đặc biệt là yêu cầu cân bằng giữa phát triển kinh tế, mở rộng hạ tầng phục vụ du lịch với nhiệm vụ bảo tồn các giá trị di sản văn hóa, lịch sử và môi trường sinh thái. Các ý kiến tại cuộc họp thống nhất cho rằng việc xây dựng các mô hình khai thác và quản lý cảnh quan văn hóa theo hướng bền vững là yêu cầu cấp thiết, góp phần phát huy hiệu quả các nguồn lực đặc thù của địa phương trong bối cảnh phát triển mới.

Buổi làm việc diễn ra trong không khí cởi mở, trách nhiệm và hợp tác. Những thông tin, dữ liệu và ý kiến trao đổi tại cuộc họp là nguồn tư liệu quan trọng phục vụ quá trình nghiên cứu của đề tài, đồng thời góp phần tăng cường sự gắn kết giữa cơ quan nghiên cứu khoa học với chính quyền địa phương trong công tác bảo tồn, phát huy giá trị cảnh quan văn hóa, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững các đảo tiền tiêu của Việt Nam.

Theo kế hoạch, từ ngày 17 đến ngày 22/6/2026, đoàn công tác sẽ tiến hành khảo sát thực địa tại một số điểm di tích, danh thắng và không gian văn hóa tiêu biểu trên địa bàn đặc khu; thực hiện phỏng vấn sâu đối với đại diện chính quyền, cán bộ quản lý văn hóa, lực lượng vũ trang, hộ kinh doanh du lịch và người dân địa phương; đồng thời triển khai điều tra xã hội học với 200 phiếu khảo sát nhằm thu thập dữ liệu về nhận thức của cộng đồng đối với sự biến đổi cảnh quan văn hóa và nhu cầu hưởng thụ văn hóa trong bối cảnh phát triển kinh tế biển và du lịch.

Thông qua các cuộc phỏng vấn và khảo sát thực địa, đoàn nghiên cứu tập trung làm rõ mối quan hệ giữa cộng đồng cư dân với không gian văn hóa biển đảo; quá trình biến đổi sinh kế; tác động của hoạt động du lịch đối với cảnh quan và đời sống xã hội; đồng thời đánh giá vai trò của văn hóa bản địa trong việc củng cố ý thức cộng đồng và chủ quyền biển đảo.

Kết quả khảo sát cho thấy Côn Đảo sở hữu hệ thống cảnh quan văn hóa đặc sắc được hình thành từ sự kết hợp giữa điều kiện tự nhiên hải đảo, lịch sử đấu tranh cách mạng và các thực hành văn hóa tín ngưỡng của cộng đồng cư dân. Cộng đồng dân cư có sự gia tăng nhanh trong những năm gần đây do quá trình nhập cư cơ học phục vụ phát triển du lịch và dịch vụ, tạo nên sự đa dạng về thành phần dân cư và các hoạt động kinh tế.

Khảo sát thực địa cũng ghi nhận du lịch tiếp tục là ngành kinh tế chủ đạo của Đặc khu với tốc độ tăng trưởng cao. Các loại hình du lịch văn hóa – lịch sử, tâm linh, du lịch sinh thái biển đảo và nghỉ dưỡng cao cấp được khai thác tương đối hiệu quả. Việc được công nhận là Khu du lịch Quốc gia đã tạo động lực quan trọng cho phát triển du lịch và nâng cao vị thế của Côn Đảo trên bản đồ du lịch Việt Nam.

Đối với công tác bảo tồn di sản, địa phương đã triển khai nhiều hoạt động quản lý, tu bổ và số hóa di tích, đặc biệt là ứng dụng công nghệ số trong quản lý thông tin và giới thiệu di sản. Hệ thống di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh được bảo vệ tương đối tốt, góp phần gìn giữ giá trị lịch sử và cảnh quan đặc trưng của Côn Đảo.

Tuy nhiên, khảo sát cũng chỉ ra một số thách thức nổi bật như áp lực gia tăng dân số và khách du lịch, nguy cơ ô nhiễm môi trường, hạn chế về hạ tầng kỹ thuật, cùng những mâu thuẫn giữa yêu cầu bảo tồn di sản với nhu cầu phát triển đô thị và du lịch. Ngoài ra, việc hoàn thiện cơ chế quản lý sau khi chuyển đổi mô hình hành chính đặc khu vẫn còn một số vướng mắc cần được tháo gỡ.

 Nhìn chung, chuyến khảo sát đã cung cấp nguồn tư liệu thực tiễn quan trọng về hiện trạng cảnh quan văn hóa, đời sống cộng đồng, hoạt động du lịch và công tác bảo tồn di sản tại Côn Đảo. Kết quả khảo sát là cơ sở khoa học phục vụ đánh giá mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển, đồng thời đề xuất các mô hình quản lý và khai thác cảnh quan văn hóa theo hướng bền vững, góp phần phát triển kinh tế biển gắn với bảo đảm quốc phòng, an ninh tại các đảo tiền tiêu của Việt Nam.

Lê Thu Quỳnh
Phòng Địa lý Văn hóa – Xã hội và Phát triển bền vững