Mở đầu

Mai Châu là một trong những địa bàn phát triển du lịch cộng đồng (DLCĐ) sớm ở khu vực Tây Bắc. Qua nhiều năm phát triển, hoạt động du lịch đã góp phần thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế, mở rộng dịch vụ và tạo thêm sinh kế cho người dân địa phương. Khảo sát thực địa tháng 8/2026 cho thấy kinh tế nông hộ, thương mại nhỏ lẻ và các dịch vụ gắn với du lịch đang tồn tại song song. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển nhanh của hệ thống cơ sở lưu trú và dịch vụ, một số vấn đề về quản trị điểm đến, tính khác biệt của sản phẩm và khả năng tham gia của cộng đồng cũng ngày càng bộc lộ rõ.

Tại các bản du lịch, nhiều hộ đã đầu tư nâng cấp nhà sàn, cảnh quan, khu ăn uống và các tiện ích phục vụ khách. Đây là một dạng sản phẩm DLCĐ tương đối phổ biến và đã được đầu tư khá hoàn chỉnh tại Mai Châu; tuy nhiên, sự phát triển nhanh của mô hình này cũng làm gia tăng tình trạng trùng lặp về sản phẩm và cách tổ chức dịch vụ.

2. Bối cảnh hành chính mới và yêu cầu đối với quản trị du lịch cộng đồng

Từ ngày 1/7/2025, xã Mai Châu được thành lập trên cơ sở sáp nhập toàn bộ thị trấn Mai Châu, các xã Nà Phòn, Tòng Đậu, Thành Sơn và 5 xóm của xã Đồng Tân thuộc huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình cũ; xã mới có diện tích hơn 147 km² và dân số hơn 18.000 người (Báo Đại biểu Nhân dân, 2025). Tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số chiếm trên 90% dân số (Báo Dân trí, 2025). Cùng với việc hợp nhất tỉnh, địa bàn này nay thuộc tỉnh Phú Thọ.

Sự thay đổi về địa giới và mô hình tổ chức hành chính kéo theo những thay đổi thực chất trong cơ chế quản lý DLCĐ. Với DLCĐ, quá trình chuyển đổi bộ máy quản lý có thể làm gián đoạn một số chức năng điều phối, thủ tục và hệ thống dữ liệu phục vụ phát triển du lịch.

Thứ nhất, cấp huyện không còn là một cấp hành chính, dù trước đây giữ vai trò quan trọng trong điều phối hoạt động DLCĐ trên địa bàn. Toàn bộ hệ thống quy hoạch điểm du lịch, quy chế phối hợp giữa các bên, chương trình xúc tiến và việc kết nối tour giữa bản Lác, bản Pom Coọng, bản Văn, bản Bước, Hang Kia – Pà Cò… trước đây được thiết kế và vận hành ở cấp huyện. Ngay cả khung giá dịch vụ lưu trú tại các bản DLCĐ cũng do huyện quy định thống nhất (Phạm Thị Cẩm Vân & Đoàn Việt, 2022). Khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp vận hành, chức năng ấy phân tán về xã và tỉnh: xã thiếu nhân lực chuyên môn du lịch, tỉnh thì ở xa và phải quản lý địa bàn rộng gấp nhiều lần sau hợp nhất. Trong giai đoạn chuyển tiếp, nguy cơ thiếu đầu mối điều phối giữa các bản cần được đặc biệt lưu ý, nhất là trong việc tổ chức sản phẩm, tour tuyến và kiểm soát cạnh tranh giữa các cơ sở.

Thứ hai, một số hoạt động hỗ trợ và thủ tục liên quan có thể bị chậm trong quá trình chuyển đổi bộ máy. Lãnh đạo xã Mai Châu cho biết địa phương đang phải tập trung đẩy nhanh tiến độ các dự án đã khởi công, hoàn tất thủ tục đầu tư, đồng thời phối hợp với các sở, ngành là Cơ quan Thường trực của ba Chương trình mục tiêu quốc gia để tiếp tục tháo gỡ khó khăn, vướng mắc về thủ tục (Báo Đại biểu Nhân dân, 2025). Trong giai đoạn chuyển tiếp, chính quyền xã phải dành đáng kể nguồn lực cho việc xử lý thủ tục và các dự án đang triển khai, thay vì phát triển sản phẩm mới. Các đầu mối ký duyệt thay đổi, hồ sơ phải làm lại theo pháp nhân mới và thẩm quyền cần thời gian kiện toàn, trong khi chu kỳ du lịch chỉ có vài mùa cao điểm trong năm.

Thứ ba, tính liên tục của dữ liệu và kinh nghiệm quản lý cần được bảo đảm. Danh sách hộ homestay, hồ sơ đào tạo nghiệp vụ, số liệu lượt khách theo bản, các cam kết trong quy chế quản lý điểm du lịch đang nằm rải rác ở phòng ban cấp huyện cũ, vốn là nguồn số liệu chính cho các nghiên cứu về địa bàn (Phạm Thị Cẩm Vân & Đoàn Việt, 2022). Việc bàn giao hồ sơ cần đi kèm với chuyển giao kinh nghiệm, quy trình và thông tin quản lý tích lũy từ giai đoạn trước. Cán bộ của bộ máy mới cần thời gian để tiếp cận đầy đủ đặc điểm địa bàn và kinh nghiệm quản lý tích lũy qua nhiều năm.

Báo cáo năm 2025 của xã ghi nhận địa phương đối mặt nhiều khó khăn trong kiện toàn bộ máy sau sáp nhập, dù thu ngân sách vượt 35% dự toán và du lịch vẫn giữ vai trò mũi nhọn kinh tế (Trang trại Việt, 2025). Kết quả tăng trưởng hiện tại có thể một phần kế thừa nền tảng thương hiệu và thị trường đã hình thành từ trước; vì vậy cần thêm thời gian để đánh giá đầy đủ hiệu quả của mô hình quản trị mới.

3. Sự gia tăng nhanh cơ sở homestay và những vấn đề về cạnh tranh

Nếu đứt gãy thể chế là vấn đề của phía cung ứng chính sách, thì bùng nổ nguồn cung lưu trú là vấn đề của chính cộng đồng. Mô hình homestay người Thái ở bản Lác được xem là điểm khởi đầu của DLCĐ Việt Nam, hình thành từ giữa thập niên 1990 (Viện Nghiên cứu Phát triển Du lịch, 2023). Đến năm 2018, riêng huyện Mai Châu đã có 117 cơ sở lưu trú với 272 buồng, trong đó 92 là nhà nghỉ cộng đồng; riêng bản Lác 1 có tới 70 nhà nghỉ cộng đồng và đón 19.762 lượt khách năm 2017 (Phạm Thị Cẩm Vân & Đoàn Việt, 2022). Đến nay bản Lác có gần 80 hộ đăng ký kinh doanh dịch vụ du lịch trên tổng số 125 hộ (Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam, 2022).

Sự thành công của mô hình đã thúc đẩy nhiều hộ và nhiều bản cùng đầu tư theo những cách thức tương đối tương đồng. Thống kê sơ bộ năm 2019 cho thấy toàn khu vực Tây Bắc có hàng trăm nhà nghỉ xây theo mô hình homestay (Phạm Thị Cẩm Vân & Đoàn Việt, 2022). Kết quả là hiện tượng đồng dạng hóa sản phẩm: nhà sàn gỗ, ao cá, giàn hoa, khăn thổ cẩm, cơm lam, rượu cần, đội văn nghệ buổi tối là những cấu trúc trải nghiệm gần như giống hệt nhau từ bản này sang bản khác. Khi mức độ khác biệt giữa các sản phẩm thấp, cạnh tranh về giá có xu hướng gia tăng.

Đáng chú ý, ngay từ trước sáp nhập, nghiên cứu đã chỉ ra rằng hoạt động kinh doanh lưu trú ở Mai Châu chỉ tập trung vào những gia đình khá giả có điều kiện xây nhà nghỉ, trong khi nhiều hộ khác muốn tham gia nhưng không đủ vốn dựng nhà sàn nên khả năng tiếp cận lợi ích từ du lịch của các hộ ít vốn còn hạn chế (Phạm Thị Cẩm Vân & Đoàn Việt, 2022). Cạnh tranh về giá có thể làm gia tăng khoảng cách giữa các hộ có khả năng đầu tư và các hộ hạn chế về vốn: hộ có vốn nâng cấp thành bungalow, bể bơi, đầu tư ảnh quảng cáo chuyên nghiệp; các hộ ít vốn có nguy cơ phải giảm mức đầu tư, thu hẹp hoạt động hoặc chuyển giao cơ sở cho chủ thể khác, thay vì cắt giảm chất lượng dịch vụ hoặc rút lui và cho thuê lại nhà cho người ngoài bản. Xu hướng này có thể làm giảm mức độ tham gia và hưởng lợi trực tiếp của người dân địa phương, qua đó ảnh hưởng đến bản chất cộng đồng của mô hình.

Hệ quả đã hiện rõ ở chính bản Lác. Dòng khách có xu hướng dịch chuyển sang các bản mới hơn như Pom Coọng, bản Văn, bản Bước, Cha Lang, hoặc các resort ở Ba Khan và homestay ở Hang Kia – Pà Cò; bản Lác dần chỉ còn là điểm tham quan ngắn trong hành trình của du khách (Báo Bắc Ninh, 2020). Đây là minh họa thực nghiệm cho giai đoạn bão hòa và suy thoái trong mô hình vòng đời điểm đến của Butler (1980). Diễn biến này cho thấy nhu cầu đổi mới sản phẩm tại những điểm DLCĐ đã phát triển trong thời gian dài.

Đi kèm cạnh tranh giá là các vấn đề chất lượng. Nhiều cơ sở kinh doanh chưa thực hiện nghiêm túc việc niêm yết giá, bán đúng giá niêm yết và cam kết không tăng giá, ép giá; sản phẩm và dịch vụ còn hạn chế, khả năng cạnh tranh không cao (Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, 2025). Về hàng lưu niệm, các mặt hàng thủ công bán cho khách phần lớn không do người địa phương làm hoặc đặt hàng (Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam, 2023) . Điều này làm giảm tỷ lệ giá trị gia tăng được giữ lại trong cộng đồng và hạn chế khả năng liên kết giữa du lịch với sản xuất thủ công tại địa phương.

4. Một số hạn chế khác trong quá trình phát triển DLCĐ

Thách thức đối với bảo tồn di sản văn hóa. Nghiên cứu trường hợp bản Lác kết luận rằng việc bảo vệ và phát huy di sản văn hóa trong phát triển DLCĐ ở vùng dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc đang bộc lộ nhiều hạn chế, bất cập, cần sớm điều chỉnh chính sách để tránh tình trạng di sản suy giảm nghiêm trọng hơn (Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, 2021). Nhà sàn được cải tạo cho tiện nghi khách, mái lá thay bằng vật liệu công nghiệp, nghi lễ rút gọn thành tiết mục biểu diễn. Những thay đổi riêng lẻ nhằm đáp ứng nhu cầu kinh doanh, nếu thiếu định hướng bảo tồn thống nhất, có thể tích lũy thành những biến đổi đáng kể đối với kiến trúc và thực hành văn hóa truyền thống.

Cảnh quan và hạ tầng. So với hai mươi năm trước, bản Lác xuất hiện nhiều ngôi nhà sàn dựng bằng cột bê tông nằm sát nhau; việc xây dựng, phát triển hạ tầng và di chuyển các đơn vị hành chính đang làm cảnh quan thung lũng, cánh đồng dần bị phá vỡ. Đồng thời, hạ tầng giao thông vẫn còn nhiều khó khăn, loại hình sản phẩm kém đa dạng và DLCĐ mới chỉ phát triển mạnh trong cộng đồng người Thái (Phạm Thị Cẩm Vân & Đoàn Việt, 2022), trong khi các nhóm Mông, Dao, Mường tham gia hạn chế hơn nhiều.

Nhân lực. Xu hướng thanh niên đi làm ăn xa khiến lực lượng lao động du lịch tại chỗ có xu hướng giảm (Nguyễn Công Thảo, 2020, dẫn theo Phạm Thị Cẩm Vân & Đoàn Việt, 2022). Địa phương được khuyến nghị rà soát, thống kê và đánh giá lại thực trạng nguồn lao động du lịch để xây dựng kế hoạch đào tạo phù hợp cho cả cán bộ quản lý nhà nước, đơn vị kinh doanh lẫn cộng đồng dân cư làm du lịch (Travel Guide, 2022). Yêu cầu này càng trở nên cấp thiết trong bối cảnh bộ máy quản lý địa phương vừa được kiện toàn.

5. Phân phối lợi ích từ phát triển du lịch cộng đồng

Các số liệu hiện có cho thấy quy mô khách du lịch của toàn địa bàn Mai Châu khá lớn, trong khi lượng khách được ghi nhận tại một số điểm DLCĐ còn hạn chế (Báo Dân trí, 2025). Tuy nhiên, do phạm vi, thời gian và phương pháp thống kê giữa các nguồn chưa đồng nhất, chưa đủ cơ sở để xác định chính xác mức độ phân phối doanh thu và lợi ích kinh tế giữa các nhóm chủ thể. Trong thời gian tới, cần bổ sung các chỉ tiêu về cơ cấu sở hữu cơ sở lưu trú, tỷ lệ lao động địa phương, mức chi tiêu cho sản phẩm bản địa và tỷ lệ giá trị gia tăng được giữ lại trong cộng đồng.

6. Một số định hướng và giải pháp

Thứ nhất, khôi phục chức năng điều phối liên bản bằng một tổ công tác du lịch cấp xã có sự tham gia của đại diện các bản, thay thế vai trò mà cấp huyện để lại, kèm quy chế phân vùng sản phẩm để mỗi bản có một thế mạnh khác biệt thay vì cùng bán một trải nghiệm.

Thứ hai, thiết lập cơ chế niêm yết và giám sát giá minh bạch do chính hiệp hội homestay tự quản, nhằm hạn chế cạnh tranh giảm giá kéo dài, qua đó góp phần duy trì chất lượng dịch vụ.

Thứ ba, xây dựng chuỗi cung ứng nội bản cho lương thực, thực phẩm và hàng thủ công. Việc xây dựng chuỗi cung ứng tại chỗ sẽ tạo điều kiện để hộ sản xuất nông nghiệp, hộ thủ công và cơ sở dịch vụ cùng tham gia vào chuỗi giá trị du lịch (Ảnh 1, Ảnh 2, Ảnh 3). Gia tăng tỷ lệ giá trị kinh tế được giữ lại tại địa phương là một điều kiện quan trọng để bảo đảm tính cộng đồng và tính bền vững của mô hình.

Mai Châu có nhiều lợi thế về tài nguyên tự nhiên, bản sắc văn hóa và thương hiệu du lịch đã được hình thành qua nhiều năm. Tuy nhiên, trong giai đoạn phát triển mới, yêu cầu đặt ra không chỉ là gia tăng số lượng cơ sở và lượng khách mà quan trọng hơn là hoàn thiện cơ chế quản trị điểm đến, nâng cao chất lượng và tính khác biệt của sản phẩm, bảo đảm sự tham gia thực chất của cộng đồng và hài hòa giữa phát triển kinh tế với bảo tồn văn hóa, cảnh quan. Đây là những điều kiện quan trọng để DLCĐ Mai Châu tiếp tục phát triển theo hướng bền vững.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Báo Bắc Ninh. (2020). Đánh thức tiềm năng du lịch cộng đồng: Bài 1 – Kinh nghiệm từ bản Lác. https://baobacninhtv.vn/danh-thuc-tiem-nang-du-lich-cong-dong-bai-1-kinh-nghiem-tu-ban-lac.bbg

Báo Đại biểu Nhân dân. (2025, ngày 15 tháng 8). Xã Mai Châu (Phú Thọ): Bứt phá nhờ phát triển du lịch cộng đồng. https://daibieunhandan.vn/kinh-nghiem-hay-cach-lam-tot-xa-mai-chau-phu-tho-but-pha-nho-phat-trien-du-lich-cong-dong-10383384.html

Báo Dân trí. (2025, ngày 25 tháng 11). Người dân đổi đời nhờ du lịch nông thôn gắn với bảo tồn văn hóa. https://dantri.com.vn/du-lich/nguoi-dan-doi-doi-nho-du-lich-nong-thon-gan-voi-bao-ton-van-hoa-20251125104016547.htm

Báo Phú Thọ. (2025, ngày 20 tháng 7). Xã vùng cao Mai Châu thích ứng với mô hình mới. https://baophutho.vn/xa-vung-cao-mai-chau-thich-ung-voi-mo-hinh-moi-236421.htm

Butler, R. W. (1980). The concept of a tourist area cycle of evolution: Implications for management of resources. The Canadian Geographer, 24(1), 5–12. https://doi.org/10.1111/j.1541-0064.1980.tb00970.x

Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam. (2022). Mô hình chi hội “Nông dân làm Homestay” bản Lác ở Mai Châu (Hòa Bình). https://vietnamtourism.gov.vn/post/42711

Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam. (2023, ngày 1 tháng 2). Giải pháp bảo vệ và phát huy bản sắc văn hóa ở bản Lác để phát triển du lịch cộng đồng bền vững của homestay bản Lác, Mai Châu, Hòa Bình. https://ats.vietnamtourism.gov.vn/

Nguyễn Công Thảo. (2020). Một số giải pháp phát triển mô hình du lịch cộng đồng vùng dân tộc thiểu số [Báo cáo tổng hợp đề tài cấp Bộ]. Ủy ban Dân tộc.

Phạm Thị Cẩm Vân, & Đoàn Việt. (2022). Du lịch cộng đồng khu vực Tây Bắc Việt Nam: Cơ hội và thách thức. Tạp chí Dân tộc học, (5), 39–52. https://vjol.info.vn/index.php/tapchiviendantochoc

Quốc hội. (2017). Luật Du lịch (Luật số 09/2017/QH14).

Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật. (2025). Phát triển du lịch cộng đồng gắn với giữ gìn bản sắc văn hóa tộc người ở Mai Châu (Hòa Bình). http://vanhoanghethuat.vn/phat-trien-du-lich-cong-dong-gan-voi-giu-gin-ban-sac-van-hoa-toc-nguoi-o-mai-chau-hoa-binh.htm

Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật. (2021). Bảo vệ di sản văn hóa tộc người trong phát triển du lịch cộng đồng: Bài học của bản Lác ở xã Chiềng Châu, huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình. http://vanhoanghethuat.vn/bao-ve-di-san-van-hoa-toc-nguoi-trong-phat-trien-du-lich-cong-dong-bai-hoc-cua-ban-lac-mai-chau-hoa-binh.htm

Trang trại Việt. (2025, ngày 9 tháng 12). Phú Thọ: Mai Châu thu ngân sách về đích sớm, du lịch tiếp đà tăng trưởng. https://trangtraiviet.danviet.vn/phu-tho-mai-chau-thu-ngan-sach-ve-dich-som-du-lich-tiep-da-tang-truong-d1385633.html

Travel Guide. (2022). Phát triển nguồn nhân lực du lịch Mai Châu. https://travelguide.org.vn/d2426/phat-trien-nguon-nhan-luc-du-lich-mai-chau.html

Viện Nghiên cứu Phát triển Du lịch. (2023). Chính sách hỗ trợ, khuyến khích phát triển du lịch cộng đồng ở Việt Nam. https://itdr.org.vn/nghien_cuu/chinh-sach-ho-tro-khuyen-khich-phat-trien-du-lich-cong-dong-o-viet-nam/