ThS. Vũ Thị Chanh

Phòng: Phát triển vùng và địa phương

Trong bối cảnh chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng xanh và phát triển bền vững, khu vực nông thôn Việt Nam đang đứng trước yêu cầu khai thác hiệu quả hơn các nguồn lực bản địa để tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội. Nếu như trước đây, nông nghiệp chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ sản xuất hàng hóa thì hiện nay, xu hướng phát triển nông thôn đa giá trị đang mở ra cách tiếp cận mới, trong đó nông nghiệp không chỉ tạo ra sản phẩm mà còn cung cấp các giá trị về văn hóa, cảnh quan, sinh thái và trải nghiệm. Trên cơ sở đó, phát triển du lịch nông nghiệp gắn với tiêu thụ nông sản và sản phẩm OCOP được xem là một trong những giải pháp quan trọng nhằm gia tăng giá trị tài nguyên bản địa, đa dạng hóa sinh kế và thúc đẩy phát triển nông thôn theo hướng bền vững (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, 2023).

Một trong những lợi thế nổi bật của nông thôn Việt Nam là sự đa dạng về điều kiện tự nhiên, hệ thống làng nghề, tập quán canh tác, văn hóa truyền thống và các sản phẩm đặc sản địa phương. Tuy nhiên, thực tiễn phát triển cho thấy nhiều sản phẩm du lịch nông nghiệp vẫn còn thiếu tính đặc trưng, chưa phản ánh rõ bản sắc vùng miền và còn trùng lặp giữa các địa phương. Điều này làm giảm sức hấp dẫn của điểm đến cũng như hạn chế khả năng gia tăng giá trị của các nguồn lực bản địa.

Từ thực tiễn đó, nhiều chuyên gia cho rằng cần chuyển từ tư duy khai thác tài nguyên đơn lẻ sang phát triển các sản phẩm du lịch dựa trên lợi thế đặc thù của từng địa phương. Thay vì xây dựng các mô hình giống nhau, mỗi vùng cần xác định những giá trị khác biệt về cảnh quan, văn hóa, nghề truyền thống và sản vật để hình thành sản phẩm du lịch mang dấu ấn riêng. Cách tiếp cận này không chỉ góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của điểm đến mà còn tạo điều kiện để các địa phương xây dựng thương hiệu trên cơ sở phát huy giá trị bản địa (Phan Yến Ly, 2023).  Dưới góc nhìn địa lý nhân văn, tài nguyên du lịch nông nghiệp không chỉ bao gồm các yếu tố hữu hình như đồng ruộng, vườn cây, trang trại hay làng nghề mà còn bao gồm các giá trị vô hình như tri thức bản địa, tập quán sản xuất, lễ hội truyền thống, ẩm thực và ký ức văn hóa của cộng đồng. Chính sự kết hợp giữa các yếu tố này tạo nên tính độc đáo của mỗi không gian lãnh thổ và là cơ sở để hình thành những sản phẩm du lịch có khả năng cạnh tranh lâu dài.

Trong những năm gần đây, Chương trình "Mỗi xã một sản phẩm" (OCOP) đã trở thành một trong những chính sách quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn. Theo Văn phòng Điều phối Nông thôn mới Trung ương, đến tháng 6 năm 2026, cả nước có 21.028 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên, thuộc 5.362 chủ thể, được triển khai tại tất cả các tỉnh và thành phố. Những kết quả này cho thấy OCOP không chỉ góp phần nâng cao chất lượng sản phẩm mà còn từng bước hình thành các chuỗi giá trị dựa trên lợi thế đặc trưng của từng địa phương (Văn phòng Điều phối Nông thôn mới Trung ương, 2026).

Giá trị của OCOP không chỉ nằm ở sản phẩm hàng hóa mà còn ở khả năng phản ánh bản sắc văn hóa và điều kiện tự nhiên của từng vùng. Mỗi sản phẩm OCOP là kết quả của sự kết hợp giữa nguồn nguyên liệu địa phương, kỹ năng sản xuất truyền thống, tri thức bản địa và câu chuyện văn hóa gắn với cộng đồng. Vì vậy, khi được tích hợp vào hoạt động du lịch, các sản phẩm OCOP không chỉ đóng vai trò là hàng hóa phục vụ du khách mà còn trở thành phương tiện quảng bá hình ảnh địa phương, góp phần nâng cao giá trị thương hiệu vùng và mở rộng cơ hội tiêu thụ sản phẩm (Văn phòng Điều phối Nông thôn mới Trung ương, 2023).

Nhóm nghiên cứu  khảo sát của cán bộ Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững, tại khu trưng bày sản phẩm OCOP thành phố Hà Nội nhằm thu thập thông tin về thiết kế bao bì, nhận diện thương hiệu và giá trị văn hóa của sản phẩm OCOP, phục vụ nghiên cứu phát triển du lịch nông nghiệp và phát huy tài nguyên bản địa

Ở góc nhìn phát triển vùng, OCOP còn góp phần thúc đẩy sự liên kết giữa sản xuất, chế biến, thương mại và dịch vụ du lịch, qua đó hình thành các chuỗi giá trị lãnh thổ. Đây là hướng phát triển có ý nghĩa trong bối cảnh nhiều địa phương đang chuyển từ phát triển nông nghiệp đơn ngành sang phát triển kinh tế nông thôn theo hướng đa giá trị, trong đó du lịch đóng vai trò kết nối giữa tài nguyên, sản phẩm và thị trường.

Để phát triển du lịch nông nghiệp theo hướng bền vững, bên cạnh việc khai thác tài nguyên bản địa và phát triển sản phẩm OCOP, yếu tố quyết định là sự tham gia của cộng đồng địa phương. Thực tiễn từ nhiều mô hình cho thấy, người dân không chỉ là đối tượng hưởng lợi mà cần trở thành chủ thể trong quá trình phát triển thông qua việc trực tiếp tham gia cung cấp dịch vụ, bảo tồn các giá trị văn hóa và chia sẻ lợi ích từ hoạt động du lịch. Khi cộng đồng được trao quyền và nâng cao năng lực, du lịch nông nghiệp không chỉ tạo thêm việc làm, tăng thu nhập mà còn góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa và tăng cường tính gắn kết xã hội (Dương Minh Bình, 2023).

Trong bối cảnh nhu cầu của du khách ngày càng đa dạng, việc phát triển du lịch nông nghiệp cũng cần được mở rộng theo hướng đổi mới sáng tạo. Các loại hình như du lịch trải nghiệm, du lịch sức khỏe, du lịch giáo dục hay du lịch gắn với làng nghề và văn hóa bản địa đang tạo thêm cơ hội để kéo dài thời gian lưu trú và gia tăng giá trị chi tiêu của du khách. Đặc biệt, việc kết hợp các sản phẩm chăm sóc sức khỏe với nguồn dược liệu bản địa và tri thức y học truyền thống không chỉ góp phần đa dạng hóa sản phẩm du lịch mà còn mở rộng khả năng tiêu thụ các sản phẩm đặc trưng của địa phương (Đỗ Tân Khoa, 2023).

Bên cạnh đó, chuyển đổi số đang trở thành một yếu tố quan trọng trong nâng cao năng lực cạnh tranh của du lịch nông nghiệp. Việc ứng dụng nền tảng số trong quảng bá điểm đến, xây dựng thương hiệu, truy xuất nguồn gốc sản phẩm OCOP và kết nối thị trường không chỉ giúp mở rộng khả năng tiếp cận khách hàng mà còn nâng cao hiệu quả quản lý và phát triển chuỗi giá trị. Đây là xu hướng được nhiều chuyên gia đánh giá là điều kiện cần thiết để phát triển du lịch nông nghiệp trong bối cảnh kinh tế số và hội nhập quốc tế (Phan Bảo Giang, 2023).

Từ góc nhìn địa lý nhân văn, phát triển du lịch nông nghiệp gắn với sản phẩm OCOP không chỉ là quá trình đa dạng hóa hoạt động kinh tế mà còn là sự tái cấu trúc không gian nông thôn theo hướng tích hợp giữa sản xuất, văn hóa, dịch vụ và bảo tồn tài nguyên. Trong quá trình này, tài nguyên thiên nhiên, di sản văn hóa, sản phẩm đặc trưng và cộng đồng dân cư được kết nối thành một hệ thống giá trị thống nhất, tạo nền tảng cho phát triển lãnh thổ theo hướng bền vững. Cách tiếp cận này cũng phù hợp với xu hướng phát triển nông thôn đa chức năng đang được nhiều quốc gia quan tâm, trong đó không gian nông thôn không chỉ thực hiện chức năng sản xuất mà còn đảm nhiệm các chức năng về bảo tồn sinh thái, lưu giữ văn hóa, giáo dục, nghỉ dưỡng và phát triển các dịch vụ sáng tạo. Điều này đặt ra yêu cầu tăng cường liên kết giữa quy hoạch phát triển vùng, quy hoạch du lịch và quy hoạch nông thôn nhằm khai thác hiệu quả các nguồn lực bản địa, đồng thời bảo đảm hài hòa giữa phát triển kinh tế với bảo tồn môi trường và bản sắc văn hóa.

Đối với Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững Vùng, những vấn đề trên mở ra nhiều hướng nghiên cứu có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn. Đó là nghiên cứu tổ chức không gian du lịch nông nghiệp; đánh giá tài nguyên và lợi thế phát triển theo vùng; mối quan hệ giữa phát triển du lịch với sinh kế cộng đồng và bảo tồn văn hóa; phát triển chuỗi giá trị lãnh thổ dựa trên sản phẩm OCOP; cũng như tác động của chuyển đổi số, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn đối với phát triển nông thôn. Kết quả của các nghiên cứu này sẽ góp phần cung cấp luận cứ khoa học phục vụ hoạch định chính sách phát triển vùng, xây dựng nông thôn mới và phát triển kinh tế nông thôn theo hướng xanh, bao trùm và bền vững.

Tài liệu tham khảo

1. Dương Minh Bình (2023). Phát triển du lịch cộng đồng – Kinh nghiệm của doanh nghiệp xã hội CBT Travel. Tài liệu chuyên đề.
2. Phan Bảo Giang (2023). Chiến lược xây dựng thương hiệu du lịch nông nghiệp Việt Nam. Tài liệu chuyên đề.
3. Đỗ Tân Khoa (2023). Sản phẩm du lịch sức khỏe trong phát triển du lịch nông thôn. Tài liệu chuyên đề.
4. Phan Yến Ly (2023). Mỗi địa phương một sản phẩm du lịch nông nghiệp – nông thôn đặc trưng từ góc nhìn lữ hành. Tài liệu chuyên đề.
5. Trần Thanh Nam (2023). Phát biểu kết luận về phát triển du lịch nông nghiệp – nông thôn gắn với tiêu thụ nông đặc sản và sản phẩm OCOP. Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.
6. Văn phòng Điều phối Nông thôn mới Trung ương (2023). Chương trình OCOP và phát triển du lịch nông thôn. Tài liệu chuyên đề.
7. Văn phòng Điều phối Nông thôn mới Trung ương (2026). Báo cáo sơ kết 6 tháng đầu năm thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2030.