Mở đầu

Hội nhập quốc tế là một xu thế khách quan và ngày càng trở thành một bộ phận quan trọng trong quá trình phát triển của khoa học Việt Nam. Trong lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn, sự giao lưu, trao đổi giữa các nhà nghiên cứu trong nước với cộng đồng học thuật quốc tế tạo điều kiện tiếp cận những lý thuyết, phương pháp, dữ liệu và kinh nghiệm nghiên cứu mới; đồng thời mở rộng khả năng đưa những vấn đề của Việt Nam vào các diễn đàn học thuật quốc tế.

Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia nhấn mạnh yêu cầu phát huy tối đa tiềm năng, trí tuệ Việt Nam gắn với nhanh chóng tiếp thu, hấp thụ, làm chủ và ứng dụng thành tựu khoa học, công nghệ tiên tiến của thế giới. Nghị quyết số 59-NQ/TW ngày 24/01/2025 về hội nhập quốc tế trong tình hình mới tiếp tục đặt yêu cầu hội nhập trong mối quan hệ với việc nâng cao sức mạnh tổng hợp, vị thế và uy tín của đất nước. Những định hướng trên đặt ra yêu cầu đối với các viện nghiên cứu không chỉ là “mở rộng hợp tác”, mà quan trọng hơn là hợp tác để nâng cao năng lực nội sinh, nâng cao chất lượng nghiên cứu và chủ động đóng góp tri thức của Việt Nam cho cộng đồng quốc tế.

Đối với Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững, yêu cầu này có ý nghĩa đặc biệt. Chức năng của Viện gắn với nghiên cứu địa lý nhân văn, khoa học vùng và phát triển bền vững; cung cấp luận cứ khoa học phục vụ hoạch định đường lối, chính sách, chiến lược và quy hoạch; đồng thời thực hiện hợp tác nghiên cứu với các tổ chức trong và ngoài nước. Vì vậy, hợp tác quốc tế phải được đặt trong mối quan hệ trực tiếp với nhiệm vụ nghiên cứu và tư vấn chính sách của Viện. Từ góc độ đó, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong hoạt động nghiên cứu khoa học không chỉ được thể hiện ở việc đấu tranh, phản bác những quan điểm sai trái, mà còn được thực hiện thông qua việc tạo ra những luận cứ khoa học có chất lượng, giải thích đúng thực tiễn Việt Nam, cung cấp thông tin có căn cứ và chủ động đưa tiếng nói khoa học của Việt Nam vào các cuộc đối thoại quốc tế.

1. Từ các hoạt động hợp tác quốc tế của Viện đến những giá trị khoa học cụ thể

Thời gian qua, hoạt động hợp tác quốc tế của Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững từng bước được mở rộng theo hướng kết nối với các cơ quan nghiên cứu, trường đại học và chuyên gia nước ngoài. Các hoạt động được triển khai dưới nhiều hình thức như trao đổi chuyên gia, làm việc với các tổ chức nghiên cứu, tổ chức hội thảo quốc tế và tìm kiếm cơ hội hợp tác nghiên cứu. Một ví dụ là hoạt động thúc đẩy hợp tác nghiên cứu quốc tế tại Cộng hòa Pháp trong năm 2026. Những hoạt động như vậy không chỉ có ý nghĩa mở rộng quan hệ đối ngoại khoa học mà còn tạo điều kiện để các nhà nghiên cứu của Viện tiếp cận mạng lưới học thuật, trao đổi các vấn đề nghiên cứu và tìm kiếm những hướng hợp tác phù hợp với chuyên môn của Viện.

Tương tự, việc tham gia các hoạt động trao đổi học thuật quốc tế về những vấn đề mới như trí tuệ nhân tạo, xã hội già hóa, phát triển bền vững hay biến đổi khí hậu giúp mở rộng cách tiếp cận đối với những vấn đề đang đặt ra tại Việt Nam. Điểm cần nhấn mạnh là hiệu quả của những hoạt động này không nên chỉ được đo bằng số lượng đoàn ra, đoàn vào, số cuộc gặp hay số hội thảo được tổ chức. Một tiêu chí quan trọng hơn là sau mỗi hoạt động hợp tác, Viện có thêm được gì cho năng lực nghiên cứu của mình. Đó có thể là một hướng nghiên cứu mới; một nhóm nghiên cứu được hình thành; một phương pháp được áp dụng; một bài báo được công bố; một đề xuất nghiên cứu chung; một bộ dữ liệu được chia sẻ; hoặc đơn giản là những hiểu biết mới giúp các nhà nghiên cứu nhìn lại một vấn đề của Việt Nam từ một góc độ sâu sắc hơn.

Từ góc độ quản lý khoa học, có thể hình dung chuỗi giá trị của hợp tác quốc tế theo hướng:

Kết nối đối tác → xác định vấn đề nghiên cứu → trao đổi chuyên môn → tiếp nhận tri thức và phương pháp → kiểm chứng trong điều kiện Việt Nam → tạo sản phẩm khoa học → cung cấp luận cứ chính sách. Nếu hình thành được chuỗi giá trị này, hợp tác quốc tế sẽ không còn là hoạt động đối ngoại đơn thuần mà trở thành một bộ phận của quá trình phát triển năng lực khoa học.

2. Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng bằng luận cứ khoa học và thông tin có căn cứ

Trong môi trường thông tin hiện nay, các vấn đề kinh tế - xã hội thường được tiếp cận từ nhiều nguồn khác nhau. Cùng một hiện tượng có thể xuất hiện những cách giải thích khác nhau, thậm chí trái ngược nhau. Trong bối cảnh đó, việc cung cấp thông tin khoa học chính xác, có dữ liệu và có phương pháp kiểm chứng trở thành một nhiệm vụ ngày càng quan trọng.

Đối với một viện nghiên cứu, đây cũng là một phương thức thiết thực để góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Thay vì chỉ phản ứng khi xuất hiện một thông tin sai lệch, các viện nghiên cứu có thể chủ động tạo ra nguồn thông tin khoa học đáng tin cậy về những vấn đề xã hội đang được quan tâm. Những nghiên cứu về phát triển vùng, đô thị hóa, biến đổi khí hậu, môi trường, dân cư, du lịch, sinh kế hay tổ chức không gian phát triển nếu được thực hiện nghiêm túc sẽ góp phần giúp xã hội có thêm cơ sở để nhận diện đúng bản chất của vấn đề. Ví dụ, trước những nhận định đơn giản hóa về tác động của biến đổi khí hậu, nghiên cứu dựa trên dữ liệu thực địa có thể cho thấy mức độ tác động khác nhau giữa các vùng và các nhóm dân cư. Trước những cách nhìn phiến diện về phát triển đô thị, nghiên cứu địa lý nhân văn có thể cung cấp thêm dữ liệu về thay đổi sinh kế, phân bố dân cư, tiếp cận dịch vụ và chất lượng không gian sống. Đối với phát triển vùng, các nghiên cứu có thể làm rõ cả những kết quả đạt được, những điểm nghẽn và nguyên nhân của các hạn chế. Cách tiếp cận này có một giá trị quan trọng: thuyết phục bằng bằng chứng khoa học.

Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng vì thế không tách rời việc nâng cao chất lượng nghiên cứu. Một công trình khoa học có dữ liệu tốt, phương pháp chặt chẽ, lập luận rõ ràng và được công bố minh bạch chính là một nguồn lực quan trọng để hình thành nhận thức đúng đắn về những vấn đề của đất nước.

3. Đưa tiếng nói khoa học của Việt Nam ra quốc tế

Trong thời gian qua, Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững xác định công bố khoa học, bao gồm công bố trên các tạp chí chuyên ngành trong nước và quốc tế, sách và kỷ yếu hội thảo, là một trong những hướng cần tiếp tục đẩy mạnh. Đây cũng là một trong những yêu cầu được đặt ra trong định hướng phát triển Viện giai đoạn 2025–2030, tầm nhìn đến năm 2045. Đối với các nhà nghiên cứu, một công trình công bố quốc tế không chỉ là một sản phẩm chuyên môn. Đó còn là cơ hội để giới thiệu các vấn đề của Việt Nam với cộng đồng học thuật rộng lớn hơn. Một nghiên cứu về phát triển vùng, biến đổi khí hậu ở Việt Nam, phát triển du lịch bền vững, không gian biển - đảo hay những biến đổi xã hội tại các địa phương nếu được thực hiện bằng phương pháp phù hợp và công bố bằng ngôn ngữ khoa học quốc tế sẽ giúp tăng khả năng nhận diện thực tiễn Việt Nam trong cộng đồng học thuật toàn cầu.

Ở chiều ngược lại, quá trình công bố quốc tế cũng buộc các nhà nghiên cứu phải nâng cao chất lượng dữ liệu, phương pháp và lập luận; phải đối thoại với các nghiên cứu đã có trên thế giới; từ đó góp phần nâng cao chất lượng nghiên cứu trong nước. Từ góc độ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, quá trình này góp phần hình thành năng lực chủ động về tri thức và nâng cao khả năng giải thích các vấn đề của Việt Nam bằng chính các công trình nghiên cứu có chất lượng.

4. Một số định hướng từ thực tiễn của Viện

Để hợp tác quốc tế ngày càng gắn chặt với nhiệm vụ nghiên cứu và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, các Viện nghiên cứu, chuyên gia cần chú trọng một số định hướng.

Một là, xác định vấn đề khoa học trước khi xác định đối tác. Hợp tác hiệu quả phải bắt đầu từ nhu cầu nghiên cứu cụ thể của Viện. Đối tác quốc tế được lựa chọn trên cơ sở họ có thể bổ sung chuyên môn, phương pháp, dữ liệu hoặc mạng lưới nghiên cứu cần thiết.

Hai là, chuyển từ “hoạt động hợp tác” sang “sản phẩm hợp tác”. Sau mỗi cuộc tọa đàm, hội thảo hoặc chương trình làm việc cần hướng tới một sản phẩm cụ thể như bài báo, đề tài chung, sách, dữ liệu, nhóm nghiên cứu hoặc chương trình trao đổi chuyên gia.

Ba là, tăng cường nghiên cứu so sánh nhưng lấy Việt Nam làm trung tâm. Nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế cần phục vụ việc giải quyết các vấn đề của Việt Nam, tránh tình trạng mô tả kinh nghiệm nước ngoài mà thiếu liên hệ với điều kiện trong nước.

Bốn là, nâng cao năng lực hội nhập của đội ngũ nghiên cứu trẻ. Ngoại ngữ, kỹ năng công bố quốc tế, phương pháp nghiên cứu hiện đại và khả năng tham gia mạng lưới học thuật cần được xem là những năng lực quan trọng của nhà nghiên cứu trong giai đoạn mới.

Năm là, tăng cường truyền thông khoa học. Website, tạp chí và các nền tảng truyền thông của Viện cần trở thành kênh chủ động cung cấp những kết quả nghiên cứu có căn cứ, góp phần hình thành môi trường thông tin khoa học lành mạnh.

Sáu là, gắn bản lĩnh chính trị với bản lĩnh khoa học. Hội nhập đòi hỏi sự cởi mở với những tri thức và quan điểm khác nhau, nhưng đồng thời cũng đòi hỏi khả năng phân tích độc lập, tư duy phản biện và năng lực nhận diện những giới hạn của từng lý thuyết, mô hình hay nguồn thông tin.

Kết luận

Hội nhập quốc tế trong nghiên cứu khoa học là một yêu cầu tất yếu trong quá trình phát triển đất nước. Tuy nhiên, hội nhập thực chất không phải là tiếp nhận một chiều mà là quá trình đối thoại, chọn lọc, kiểm chứng và sáng tạo trên cơ sở thực tiễn Việt Nam.

Đối với Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững, hợp tác quốc tế cần tiếp tục được đặt trong mối quan hệ chặt chẽ với chức năng nghiên cứu, tư vấn chính sách và cung cấp luận cứ khoa học cho Đảng và Nhà nước. Mỗi cuộc gặp với chuyên gia quốc tế, mỗi hội thảo, mỗi chương trình hợp tác cần hướng tới những giá trị lâu dài hơn: nâng cao năng lực nghiên cứu, hình thành sản phẩm khoa học, phát triển đội ngũ và đưa các vấn đề của Việt Nam vào đối thoại quốc tế.

Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong môi trường khoa học vì vậy cần được nhìn nhận từ chính chất lượng của hoạt động nghiên cứu. Khi các vấn đề của đất nước được nghiên cứu bằng dữ liệu và phương pháp khoa học; khi kết quả nghiên cứu được công bố minh bạch; khi các nhà khoa học Việt Nam có khả năng đối thoại bình đẳng với đồng nghiệp quốc tế và chủ động giải thích thực tiễn Việt Nam, thì đó chính là một đóng góp thiết thực cho việc củng cố niềm tin, nâng cao nhận thức và bảo vệ những giá trị, quan điểm phù hợp với lợi ích quốc gia, dân tộc.

Tiếp thu tri thức quốc tế nhưng không sao chép; hội nhập sâu rộng nhưng không hòa tan; đối thoại cởi mở nhưng giữ vững tính độc lập trong tư duy khoa học – đó là yêu cầu đặt ra đối với hoạt động nghiên cứu và hợp tác quốc tế trong giai đoạn mới. Với tinh thần đó, hội nhập quốc tế không chỉ giúp Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững tiếp cận với tri thức của thế giới, mà còn tạo điều kiện để Viện từng bước nâng cao năng lực nội sinh, khẳng định vai trò của khoa học Việt Nam và đóng góp ngày càng thiết thực vào quá trình phát triển đất nước bền vững.

Tài liệu tham khảo

Bộ Chính trị (2024), Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Bộ Chính trị (2025), Nghị quyết số 59-NQ/TW ngày 24/01/2025 về hội nhập quốc tế trong tình hình mới.

Chính phủ (2025), Nghị quyết số 153/NQ-CP ngày 31/5/2025 ban hành Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 59-NQ/TW.

Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững (2026), Quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững.

Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững (2026), Chiến lược phát triển Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững giai đoạn 2025–2030, tầm nhìn đến năm 2045.