Công nghệ thông tin: cơ hội và thách thức trong phát triển của người khuyết tật

16/01/2018

Công nghệ thông tin: cơ hội và thách thức

 trong phát triển của người khuyết tật ở Việt Nam

Lê Thị Thu Hà

         Công nghệ thông tin và vấn đề phát triển con người đối với Người khuyết tật

Để người khuyết tật được phát triển, họ cần được mở rộng cơ hội lựa chọn và nâng cao năng lực phù hợp với dạng tật và mức độ tật của họ. Quá trình này bao gồm thứ nhất là việc mở rộng sự tự do để người khuyết tật có thể làm được những việc họ coi trọng và phù hợp với năng lực thể chất cũng như tinh thần của họ;  thứ hai phát triển người khuyết tật đồng thời là tập hợp các kết quả đo lường mức độ cải thiện đời sống mà họ có được: nâng cao đời sống kinh tế, trình độ học vấn, thu nhập và gia tăng sự hòa nhập vào đời sống kinh tế văn hóa, chính trị, xã hội v.v…; thứ ba là đề cao quá trình xây dựng và nâng cao năng lực và sử dụng năng lực đó nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống của người khuyết tật. Quá trình xây dựng và nâng cao năng lực của người khuyết tật được thể hiện các hoạt động giáo dục bao gồm giáo dục hòa nhập, giáo dục chuyên biệt và bán chuyên biệt; việc hỗ trợ và chăm sóc y tế; khả năng tiếp cận với các công trình công cộng, phương tiện giao thông, công nghệ thông tin, các dịch vụ văn hóa, thể thao, du lịch, và các dịch vụ khác để đảm bảo cuộc sống và nâng cao chất lượng cuộc sống cho họ. Trong quá trình này vai trò chủ thể của người khuyết tật là rất quan trọng. Người khuyết tật cần phải có tâm thế chủ động tham gia vào quá trình xây dựng, nâng cao năng lực và sử dụng năng lực được nâng cao để cải thiện chất lượng cuộc sống.

Trong bối cảnh phát triển mạnh mẽ của khoa học và công nghệ ngày nay, đặc biệt tác động của cách mạng công nghiệp 4.0, Công nghệ thông tin đã tác động mạnh mẽ tới đời sống con người trên nhiều phương diện kinh tế, văn hóa, xã hội. Dễ dàng nhận thấy, Công nghệ thông tin mang lại nhiều cơ hội việc làm mới cho con người nói chung đặc biệt đối với người khuyết tật. Công nghệ thông tin được xem là chìa khóa hữu ích giúp người khuyết tật tự nâng cao kiến thức, hiểu biết xã hội, mở rộng cơ hội tiếp cận và có việc làm; tạo cơ hội, điều kiện cho chính bản thân họ có thu nhập đồng thời mở cánh cửa cho họ hòa nhập hơn vào đời sống xã hội.  Bên cạnh đó, công nghệ thông tin phát triển ngày càng mạnh mẽ, công nghệ thay đổi liên tục đã đặt ra những thách thức không nhỏ đối với người sử dụng, những thách thức này còn to lớn hơn nữa đối với người khuyết tật bao gồm vấn đề chi phí sử dụng sản phẩm, trình độ, kỹ năng sử dụng công nghệ v.v…

Công nghệ thông tin đối với việc mở rộng cơ hội lựa chọn và sự tham gia của người khuyết tật

Thực tế cho thấy, việc người khuyết tật tham gia vào đời sống kinh tế xã hội nói chung gặp nhiều khó khăn do họ thiếu các phương tiện, thiếu cơ hội tiếp cận cũng như thiếu cơ hội lựa chọn hình thức tham gia phù hợp với tình trạng khuyết tật của họ. Chẳng hạn một người phải ngồi trên xe lăn khó có công việc tại các công sở do gặp những khó khăn trong đi lại và thiếu phương tiện hỗ trợ đi lại tại nơi làm việc. Nhưng hiện nay, nhờ có công nghệ thông tin mà vẫn trong bối cảnh thiếu hạ tầng giao thông công cộng cho người khuyết tật, thiếu phương tiện hỗ trợ cho người khuyết tật đi lại, làm việc thì người này vẫn có thể làm việc tại nhà với những công việc phù hợp như đánh máy văn bản, lập trình phầm mềm, thiết kế đồ họa v.v…, tất cả được thực hiện trên máy vi tính, trên môi trường mạng internet.

Theo đánh giá của nhóm chuyện gia về những đóng góp của công nghệ thông tin và truyền thông trong việc nâng cao khả năng tiếp cận của người khuyết tật đến các hoạt động kinh tế và xã hội bao gồm các khía cạnh như giáo dục, chăm sóc sức khỏe, có việc làm, có cuộc sống độc lập, hưởng thụ các dịch vụ của chính phủ, tham gia vào đời sống chính trị và cộng đồng thì Website (và các thiết bị sử dụng để truy cập), thiết bị di động và các dịch vụ của nó có vai trò quan trọng hơn cả. Ti vi truyền thống, Radio truyền thống và các thiết bị cũng như công nghệ và các dịch vụ khác có vai trò thấp hơn[1]

            Ngày nay internet đã trở nên thông dụng và không thể thiếu trong cuộc sống. Website có vai trò quan trọng trong việc đưa mọi người đến với những thông tin mà mình cần. Website là nơi mang đến thông tin cho người tìm kiếm, rút ngắn khoàng cách không còn gói gọn ở trong phạm vi nhỏ mà phát triển ở mức toàn cầu. Website chính là một sản phẩm tốt nhất của internet, mang đến những lợi ích to lớn cũng như đem lại nhiều cơ hội cho chính người dùng. Website và các ứng dụng trên web có ảnh hưởng lớn trong việc hỗ trợ người khuyết tật tiếp cận các hoạt động văn hóa xã hội, giáo dục và kinh tế. Internet giúp mọi người có thể mở rộng quan hệ với bạn  bè trên khắp thế giới một cách nhanh chóng qua các dịch vụ như chat, email, các mạng xã hội… Mọi người có thể cùng nhau trò chuyện, trao đổi thông tin, kinh nghiệm trên các diễn đàn, chia sẻ thông tin, cảm xúc… trên blog. Nhờ Internet, mọi người không chỉ nghe, biết được thông tin mà còn có thể bày tỏ ý kiến của mình về bất cứ vấn đề nào đó thông qua mục gửi ý kiến phản hồi ở các bài viết. Internet giúp cho mọi người thỏa sức sáng tạo và nêu ra ý kiến của mình, bảo vệ ý kiến của mình. Internet cũng giúp cho mọi người học tập tốt hơn. Nhờ Internet, mọi người có thể học tập thông qua hình thức học trực tuyến, đặc biệt là học ngoại ngữ hay tìm kiếm và tải các tài liệu học tập từ trên mạng. Internet cũng là một phương tiện giải trí hữu ích của con người. đặc biệt là trong cuộc sống xã hội hiện nay. Các hình thức giải trí trên Internet như các trò chơi trực tuyến, tán gẫu với bạn bè  qua các diễn đàn, mạng xã hội giúp cho con người cảm thấy thoải mái hơn sau khi làm việc, học tập vất vả.

            Với sự trợ giúp của công nghệ thông tin, người khuyết tật vẫn có thể làm được một số công việc phù hợp với tình trạng khuyết tật của họ. Nhờ một số phần mềm chuyên dụng và với sự hỗ trợ của máy tính, người khiếm thính có thể gửi, nhận thông tin qua email, hình ảnh. Việc phát triển các phần mềm như JAW, NDC, Via Voice đã giúp người khiếm thị có thể nghe được nội dung tất cả các tài liệu mình cần đọc thông qua máy tính. Nhờ các phần mềm chuyên dụng, người khiếm thị có thể tham gia các công việc văn phòng, dịch tài liệu, người khiếm thính có thể làm tốt việc nhập dữ liệu hoặc điều hành các cửa hàng trên mạng. Một số người khuyết tật khác còn có thể tham gia công việc phân tích, thiết kế và phát triển phần mềm, thiết kế web, điều hành hệ thống mạng hoặc phát triển hệ thống quản lí cơ sở dữ liệu. Thêm vào đó, công nghệ thông tin cũng có thể là công cụ làm tăng khả năng phục hồi, khắc phục các khiếm khuyết ở Người khuyết tật[2]. Công nghệ thông tin thực sự có vai trò như một người trợ giúp, là phương tiện trợ giúp hữu ích đối với người khuyết tật để họ có thể dễ dàng hơn hòa nhập vào đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội. Theo đánh giá gần đây, có đến 18.000 công nghệ chuyên biệt từ thấp đến cao có thể trợ giúp người khuyết tật để học có thể sống độc lập hơn[3]

            Các thiết bị di động, điện thoại thông mình ngày càng được nhiều người sử dụng  khi có nhiều thiết bị và gói dữ liệu có giá cả phải chăng hơn và phù hợp hơn với người sử dụng. Giờ đây, người sử dụng có thể sử dụng điện thoại thông minh, máy tính bảng và máy tính để tương tác từ bất cứ nơi nào.. Chỉ cần kết nối internet, chiếc điện thoại thông minh sẽ trở thành một thiết bị giải trí đa phương tiện: nghe nhạc, xem phim, nghe radio, xem TV, đọc báo, sách truyện, chơi trò chơi, thậm chí ngày nay điện thoại thông minh được sử dụng ngày càng nhiều trong công việc nhờ những tính năng nổi trội ứng dụng liên quan đến ngày tháng và tích hợp phần mềm gõ tiếng Việt; chức năng báo thức và nhắc việc; chức năng chỉnh sửa, chỉa sẻ văn bản, hình ảnh, âm thanh và các ứng dụng văn phòng khác; chức năng quản lý tập tin, chức năng đọc sách với nhiều định dạng file văn bản khác nhau, thậm chí nhắc người sử dụng quan tâm chăm sóc sức khỏe nhờ tính năng phân tích giấc ngủ v.v… Có thể nói, Người khuyết tật càng có cơ hội phát triển hơn khi biết sử dụng các thiết bị này.

Theo số liệu thu thập của đề tài cấp Bộ “Hòa nhập xã hội đối vì mục tiêu phát triển con người đối với người khuyết tật tại Thái Bình”, trong số 150 người khuyết tật được hỏi, có 68 người (chiếm 45.3%) thường xuyên tiếp cận và sử dụng công nghệ thông tin, chỉ có 31 người (chiếm 20.7%) là không bao giờ. Đây thường là người có tuổi, hoặc có những hạn chế nhất định trong việc tiếp cận và sử dụng công nghệ thông tin như khuyết tật về tai, khuyết tật về thị giác hoặc khuyết tật thần kinh. Đa số còn lại đã đã nắm bắt các công nghệ mới và sử dụng vì mục đích riêng trong cuộc sống của bản thân.

Khi được hỏi, tiếp cận và sử dụng công nghệ thông tin để làm gì, nhiều ý kiến cho rằng công nghệ thông tin rất quan trọng đối với người khuyết tật, giúp họ tìm kiếm các thông tin về sức khỏe, đọc báo giải trí, nghe nhạc, kết bạn qua facebook, tìm hiểu các vấn đề của xã hội v.v… Qua đó Người khuyết tật được nâng cao hiểu biết, nhận thức cho bản thân về các vấn đề của xã hội, của đất nước và hơn nữa là giúp ích cho họ trong công việc của mình.

            Tóm lại, Máy tính và mạng internet cùng các công nghệ thông tin và truyền thông khác ngày càng trở nên quan trọng trong việc thúc đẩy con người giao tiếp cũng như tìm kiếm thông tin và các dịch vụ. Đối với người khuyết tật, nó ngày càng trở thành phương tiện căn bản để trợ giúp con người vượt qua khả năng của sự hạn chế và những giới hạn của bản thân.

  1. Công nghệ thông tin và những thách thức đặt ra đối với người khuyết tật

            Vấn đề thứ nhất là giá thành sản phẩm. giá thành cài đặt và truy cập; thiếu phượng tiện truy cập vật lý. Giá thành nhiều khi là nhân tố quan trọng là yếu tố gây cản trở sự tiếp cận, sử dụng sản phẩm, đặc biệt là đặt nó tương quan với điều kiện kinh tế của mỗi cá nhân, gia đình hay rộng hơn là xã hội. Thông thường các sản phẩm mới thường sử dụng các công nghệ mới, tiên tiến, hiện đại hơn nhưng giá thành các công nghệ càng mới thì càng cao. Các công nghệ thì thay đổi liên tục, nhanh chóng khiến cho vòng đời của sản phẩm ngày càng bị rút ngắn. Trong khi phần lớn những người khuyết tật đều sống trong điều kiện hoàn cảnh gia đình khó khăn hoặc nghèo, Theo số liệu thống kê của Bộ Lao động- Thương binh và Xã hội tính đến đầu những năm 2000 thì có đến “8% hộ gia đình Việt Nam có người khuyết tật và hầu hết là những hộ nghèo”[4], đa số sống ở vùng nông thôn thì việc tiếp cận, hay sử dụng và cao hơn là sở hữu các sản phẩm mới càng khó khăn. “Có đến 70% đến 80% người khuyết tật sống ở thành thị và 65-70% người khuyết tật sống ở nông thôn phải sống phụ thuộc vào gia đình và trợ cấp xã hội, chỉ có 25-35% người khuyết tật có việc làm” (Viện Nghiên cứu Phát triển xã hội. 2008, tr. 24). Không có việc làm, sống phụ thuộc đồng nghĩa với việc họ không có tiền và thiếu tiếng nói trong gia đình cũng như xã hội. Những yếu tố này chính là yếu tố làm giảm sự truy cập mạng và các công nghệ thông tin và truyền thông khác, làm hạn chế sự phát triển chung của người khuyết tật.

            Liên quan đến khả năng truy cập, hiện nay, càng ngày càng có nhiều người truy cập online, thì những người vẫn truy cập ngoại tuyến (offline) sẽ bị bỏ xa lại sẽ bị tụt hậu so với sự phát triển chung của xã hội. Thông thường, người khuyết tật do điều kiện hoàn cảnh của mình việc truy cập online là khó khăn hơn nhiều so với truy cập offline.  Những thông tin, kiến thức thu được khi truy cập offline đã không còn mới mẻ, không kịp thời.

            Hơn nữa, khi việc sở hữu máy tính trở thành quen thuộc trong cộng đồng, thì các hình thức bất lợi mới cũng vừa xuất hiện. Nghĩa là, khi người khuyết tật truy cập, do điều kiện kinh tế còn hạn hẹp, rất có thể là sử dụng những máy tính đã cũ, lạc hậu, lỗi thời, phần mềm lỗi thời v.v… Trong báo cáo thế giới về khuyết tật, Tổ chức Y tế thế giới và Ngân hàng thế giới chỉ ra rằng số người khuyết tật có máy tính tại nhà chỉ bằng một nửa người không khuyết tật và thậm chí là việc truy cập mạng ở nhà lại càng ít hơn nữa[5].

            Việc sử dụng các thiết bị kỹ thuật số liên quan không chỉ đến việc truy cập vật lý của máy tính, hoạt động kết nối và cơ sở hạ tầng mà còn liên quan tới nhiều yếu tố khác như vị trí địa lý, nền kình tế, giáo dục, văn hóa và xã hội. Các yếu tố này cũng làm giảm sự truy cập tới công nghệ thông tin và truyền thông và tạo ra các rào cản cho sự hòa nhập xã hội, sự phát triển của người khuyết tật. Điều kiện hạ tầng công nghệ thông tin ở thành phố lớn chắc chắn hơn hẳn các vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa. Do đó xét về khía cạnh địa lý những người khuyết tật sống ở thành phố có những điều kiện thuận lợi hơn so với các vùng còn lại. “Điều kiện giáo dục của người khuyết tật ở mức thấp báo động: 41^ người khuyết tật từ 6 tuổi trở lên mù chữ, người khuyết tật được đi học ở cấp phổ thông cơ sở hoặc cấp cao hơn chỉ chiếm 19.5%, 93.4% người khuyết tật từ 16 tuổi trở lên không được đào tạo gì về mặt giáo dục đại học và kỹ thuật” (dẫn theo Viện Nghiên cứu Phát triển xã hội, 2008, tr. 25).

            Vấn đề thứ hai liên quan đến chính người khuyết tật, kiến thức, khả năng sử dụng công nghệ thông tin của họ. Nhiều người không ham thích, thiếu tự tin, cảm thấy thiếu năng lực cá nhân để học hay hiểu; sợ hãi và mối quan tâm về an ninh; thiếu kĩ năng và cơ hội đào tạo, khả năng học hạn chế; hay như vấn đề tuổi cao cũng dẫn đến việc khó khăn trong sử dụng các công nghệ và thiết bị. Thêm vào đó, nhiều người khuyết tật gặp khó khăn trong truy cập và xử lý thông tin bởi vì chúng có cách thể hiện và phương thức sử dụng khác nhau thậm chí khá chuyên biệt, chuyên sâu.

            Thực tế, với người bình thường, việc sử dụng và hưởng lợi từ công nghệ thông tin và truyền thông không phải là việc quá khó, họ chỉ cần có kiến thức, kĩ năng thông qua quá trình đào tạo cơ bản. Nhưng với người khuyết tật, đây lại là vấn đề lớn, do sự khiếm khuyết một hoặc nhiều bộ phận cơ thể liên quan đến việc sử dụng công nghệ, do sự thiếu giáo dục đào tạo và vấn đề tuổi tác càng cao lại càng tạo thêm những khó khăn để họ có thể hiểu và sử dụng những công nghệ này.

Những người có nguồn lực và kiến thức đầy đủ có thể dễ dàng vượt qua những khó khăn bằng việc mua máy tính có tốc độ nhanh hoặc băng thông rộng tại nhà, bật chế độ chặn các cửa số quảng cáo hay mua các phần mềm diệt virut tránh những vấn đề do virut gây ra hoặc có thể phân biệt và lựa chọn những websites tốt từ hàng nghìn máy tìm kiếm. Nhưng đối với những người gặp khó khăn về kinh tế trong đó có người khuyết tật, những vấn đề trên có thể gây ra nhiều áp lực cho họ và có thể cản trở họ thoải mái với công nghệ thông tin và truyền thông. 

            Kết luận

            Công nghệ thông tin và truyền thông nói chung đang phát triển ngày càng mạnh mẽ và thể hiện những tác động ngày càng to lớn đối với đời sống con người nói chung và người khuyết tật nói riêng. Trong bối cảnh phát triển như vũ bão ấy, những cơ hội mà công nghệ thông tin mang lại cho người khuyết tật rất nhiều và đây chính là điều kiện thuận lợi cho người khuyết tật tự khẳng định mình, sống độc lập và có những đóng góp cho gia đình và xã hội. Bên cạnh đó, người khuyết tật cũng gặp những thách thức khi có thể làm chủ được công nghệ thông tin, tận dụng được những lợi ích của công nghệ thông tin mang lại. Việc thiếu khả năng truy cập thông tin và truyền thông bao gồm giá thành sản phẩm và khả năng sử dụng công nghệ của NKT ảnh hưởng đến cuộc sống của nhiều người khuyết tật, những cá nhân gặp khó khăn trong giao tiếp như người khiếm thính, khiếm khuyết khả năng nói thường gặp nhiều bất lợi về xã hội đáng kể.

            Để đạt được hiệu quả hơn trong việc thúc đẩy việc tiếp cận công nghệ thông tin của người khuyết tật, phát huy được vai trò của công nghệ thông tin trong việc mở rộng, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho người khuyết tật thì cần có sự quan tâm hơn nữa của Nhà nước, chính quyền địa phương, cộng đồng, gia đình và từ chính bản thân người khuyết tật.



[1] Xem The ICT opportunity for a disability-inclusive development framework, 2013.

 

[2] Đào Thị Hẳng. 2013. Công nghệ thông tin và truyền thông đối với người khuyết tật theo pháp luật Việt Nam// Tạp chí Luật học- đặc san. Tr.48-53.

[3] Xem: Illinois Assistive Technology Program. 2005. Workplace techonologies for people with disabilities

[4] Xem Viện Nghiên cứu phát triển xã hội. 2008. Người khuyết tật ở Việt Nam- Kết quả điều tra xã hội tại Thái Bình, Quảng Nam, Đà Nẵng và Đồng Nai

[5] Xem Chris Jennings. 2011. “Your Say, your right”: A project about information and Communication Technology and Women with disabilities.