Sinh hoạt khoa học “Tiềm năng và thách thức trong phát triển con người: Báo cáo phát triển con người với vai trò là một công cụ hành động"

30/11/2009
Ngày 15 tháng 10 năm 2009, tại Viện Nghiên cứu Con người, Th.s Vũ  Thị Thanh (nghiên cứu viên phòng Chỉ số phát triển con người) đã báo cáo một số kết quả của hội thảo “Tiềm năng và thách thức trong phát triển con người: Báo cáo phát triển con người với vai trò là một công cụ hành động” được tổ chức tại Thái Lan (từ 01- 03 tháng 9 năm 2009). Báo cáo tập trung vào hai nội dung chính bao gồm cách tiếp cận phát triển con người và khung phân tích áp dụng quan điểm phát triển con người vào vấn đề cụ thể.

Ngày 15 tháng 10 năm 2009, tại Viện Nghiên cứu Con người, Th.s Vũ  Thị Thanh (nghiên cứu viên phòng Chỉ số phát triển con người) đã báo cáo một số kết quả của hội thảo “Tiềm năng và thách thức trong phát triển con người: Báo cáo phát triển con người với vai trò là một công cụ hành động” được tổ chức tại Thái Lan (từ 01- 03 tháng 9 năm 2009). Báo cáo tập trung vào hai nội dung chính bao gồm cách tiếp cận phát triển con người và khung phân tích áp dụng quan điểm phát triển con người vào vấn đề cụ thể.

Cách tiếp cận phát triển con người được bắt nguồn từ cách tiếp cận năng lực của Amatya Sen. Trong cách tiếp cận này, phát triển con người được xác định không chỉ bao gồm việc tăng thu nhập bình quân, tăng tiêu dùng hay nâng cao sức khoẻ, học vấn mà nó còn là mở rộng năng lực của con người. Năng lực ở đây đề cập tới sự tự do của nhóm hay của cá nhân để thúc đẩy hoặc đạt được những chức năng có giá trị. Trong cách tiếp cận năng lực, có ba nội dung quan trọng bao gồm (i) Sự vận hành chức năng (Functionings) - là những hành vi và tình trạng có giá trị tạo nên sự hạnh phúc (well being) cho con người như sức khỏe, an toàn, công việc tốt; (ii) Năng lực (Capabilities) – là việc kết hợp sự vận hành chức năng (functionings) mà một người có thể đạt được và (iii) Chủ thể (Agency) - đề cập tới khả năng của một con người để theo đuổi các mục tiêu có giá trị đối với họ. Từ cách tiếp cận năng lực, Sen đã xây dựng nên cách tiếp cận phát triển con người. Phát triển con người trong cách tiếp cận phát triển con người được coi là quá trình mở rộng cơ hội lựa chọn và năng lực cho con người. Như vậy, có hai phạm trù cơ bản trong cách tiếp cận phát triển con người - đó là cơ hội lựa chọn và năng lực con người. Về cơ hội lựa chọn,  theo Sen sự lựa chọn của con người chỉ xảy ra khi có sự xuất hiện cơ hội lựa chọn và con người có năng lực lựa chọn. Sự xuất hiện cơ hội lựa chọn phụ thuộc vào môi trường thể chế xã hội tạo điều kiện cho sự xuất hiện cơ hội lựa chọn đồng thời phụ thuộc vào năng lực của chủ thể con người. Con người càng có năng lực thì càng có cơ hội lựa chọn hơn. Bởi vậy, phát triển con người, theo Sen, đó chính là sự phát triển năng lực cho con người.

Buổi tọa  đàm khoa học cũng dành nhiều sự quan tâm đối với khung phân tích được giới thiệu tại hội thảo ở Thái Lan để áp dụng quan điểm phát triển con người vào vấn đề cụ thể. Khung phân tích đã cụ thể hóa nội dung của năm chiều cạnh phát triển con người: (i) Chiều cạnh bền vững được thể hiện dưới bốn khía cạnh bao gồm khía cạnh về môi trường, khía cạnh liên thế hệ, khía cạnh về tài chính và khả năng cho các cơ hội và hiệu quả tiếp theo; (ii) Chiều cạnh công bằng được xem xét dưới hai góc độ. Theo chiều dọc, công bằng được thể hiện dưới hai khía cạnh chính bao gồm sự công bằng về giới và vấn đề loại trừ xã hội. Theo chiều ngang, công bằng được xem xét trong vấn đề về cơ hội tiếp cận đối với kiến thức, sức khỏe, trong giảm nghèo và phát triển kinh tế, trong việc đối mặt với những bất ổn xã hội; (iii) Chiều cạnh hiệu quả được thể hiện qua tăng trưởng GDP, tăng năng suất; nâng cao năng lực con người và sử dụng một cách hiệu quả các nguồn lực; (iv) Chiều cạnh trao quyền được thể hiện ở việc tất cả các nhóm xã hội đều được đảm bảo quyền con người, được sự tự do xã hội và tự do lựa chọn, có tiếng nói chính trị và được tham gia vào quá trình ra quyết định, được kiểm soát đối với tài sản kinh tế hợp pháp và công việc làm ăn của mình, được tiếp cận với tài chính; (v) Chiều cạnh tham gia được xem xét ở góc độ con người được tham gia và không bị loại trừ (bao gồm loại trừ về kinh tế, loại trừ do địa lý, loại trừ do các yếu tố kỳ thị và phân biệt xã hội, loại trừ do lịch sử và truyền thống, loại trừ chính trị và không được tham gia ra các quyết định chính thức, loại trừ do các vấn đề về giáo dục và sức khỏe).

Tại buổi tọa đàm khoa học, cán bộ tham dự đã tích cực trao đổi và dành sự quan tâm đặc biệt đối với những nội dung trong các chiều cạnh phát triển con người bởi khung phân tích đó thực sự hữu ích cho việc xây dựng hệ chỉ báo và bộ công cụ nghiên cứu cho hệ đề tài cấp Bộ mà Viện đang triển khai. 

       Vũ Thị Thanh