Sinh hoạt khoa học: Bàn về phương pháp thí nghiệm trong xã hội học hiện đại

04/05/2017

 

Sáng ngày 03/5/2017 tại hội trường Viện Nghiên cứu Con người đã diễn ra buổi sinh hoạt khoa học với chủ đề “Bàn về phương pháp thí nghiệm trong xã hội học hiện đại” do NCS. Mai Đặng Hiền Quân, Đại học Vanderbilt, Mỹ trình bày. Đây là buổi trình bày thứ hai của diễn giả tại Viện Nghiên cứu Con người. Tham dự buổi sinh hoạt khoa học có Lãnh đạo Viện Nghiên cứu Con người cùng đông đảo cán bộ của Viện và các nhà khoa học đến từ Học Viện Báo chí và Tuyên Truyền, Viện xã hội học.

Toàn cảnh buổi sinh hoạt khoa học

Nội dung của buổi trao đổi lần này, diễn giả đi trình bày cụ thể hơn về  phương pháp thí nghiệm, các loại hình cụ thể của phương pháp này là thí nghiệm tự nhiên, thí nghiệm lab và thí nghiệm hiện trường.

Với phương pháp thí nghiệm, được sử dụng phổ biến nhất trong bộ môn tâm lý học và dần dần được áp dụng rộng rãi hơn trong xã hội học và chính trị học trong các năm gần đây. Điểm mạnh nhất của phương pháp thí nghiệm là khẳng định được quan hệ nhân quả. Có 3 yếu tố cần để có thể khẳng định quan hệ nhân quả là: yếu tố A dẫn đến yếu tố B khi và chỉ khi: (1) A xảy ra trước B, (2) A có liên hệ với B và (3) Loại bỏ được các lý do khác (C, D, E) có thể dẫn tới B. Yếu tố thứ 3 là khó khăn nhất. Các phương pháp định lượng định tính không thể loại bỏ được yếu tố thứ 3. Do đó, phương pháp thí nghiệm được thiết kế để giải quyết nhược điểm này. Tuy nhiên, phương pháp này cũng có nhược điểm là không phải câu hỏi nào cũng trả lời được, khó kiểm tra được mức độ / nghiên cứu dừng ở mức nhị phân (có/không có; được/ không được), tốn kém và khó thực hiện.

Phương pháp này chia làm 3 loại chính là thí nghiệm tự nhiên, thí nghiệm lab và thí nghiệm hiện trường.

Thí nghiệm tự nhiên được thực hiện trong môi trường tự nhiên có ưu điểm là gần gũi với trạng thái tự nhiên, đối tượng nghiên cứu không biết mình bị nghiên cứu nên các kết quả nghiên cứu khách quan hơn, áp dụng tốt khi không kiểm soát được điều kiện nghiên cứu. Tuy nhiên, nhược điểm là không phải lúc nào các hiện tượng bất ngờ, đột biến xảy ra, người nghiên cứu phải biết nắm bắt cơ hội nhanh v.v…. Ở nghiên cứu này vấn đề đạo đức ít được quan tâm, thời gian thực hiện nghiên cứu sau các hiện tượng, sự việc xảy ra tương đối lâu, nó ảnh hưởng tới xã hội.

Thí nghiệm lab được thực hiện trong phạm vi phòng thí nghiệm, có độ kiểm soát cao với ưu điểm là thí nghiệm gia có nhiều kiểm soát cao, độ chính xác cao, khả năng lặp lại cao nhưng nhược điểm của nó là mẫu nghiên cứu, môi trường quá kiểm soát dẫn đến xa thực tế, khó suy rộng cho tổng thể.

Thí nghiệm hiện trường được thực hiện tại hiện trường thực tế.

Theo diễn giả, cả 3 loại hình của phương pháp thí nghiệm đều có những mặt mạnh và yếu khác nhau, sử dụng phương pháp này thì nhà nghiên cứu cần có những tính toán và cân nhắc nhất định để đem lại kết quả nghiên cứu hiệu quả.

Sau phần trình bày, diễn giả đã nhận được những câu hỏi của các nhà nghiên cứu trong và ngoài viện về việc sử dụng các phương pháp này trong thực tế, đặc biệt là trong nghiên cứu xã hội học ở Mỹ và khả năng áp dụng cho Việt Nam trong thời gian tới. Đây là buổi sinh hoạt khoa học có ý nghĩa đối với các nhà nghiên cứu hiểu biết về một phương pháp nghiên cứu mới trong khoa học xã hội, việc vận dụng nó vào nghiên cứu cũng như cảnh báo cho các nhà nghiên cứu về những ưu, nhược điểm của từng phương pháp cụ thể.

Nguyễn Thị Huệ