Một số cách tiếp cận về khuyết tật

07/04/2020

Một số cách tiếp cận về khuyết tật[1]

Mô hình từ thiện (Cách tiếp cận nhân đạo/từ thiện)

Cách tiếp cận từ thiện (charity-based approach) là cách tiếp cận có từ rất sớm. Theo Katsui (2008), từ thời trung cổ, các nhóm tôn giáo ở Anh đã thành lập nên những bệnh viện dành cho những người nghèo khổ. Sang thời hiện đại, khái niệm ‘từ thiện’ có nghĩa là cung cấp sự nhân đạo từ những người giàu có hơn dành cho những người nghèo khổ hơn. Điều đáng lưu ý ở đây là mối quan hệ quyền lực giữa người cho và người nhận, trong đó, người cho tự nguyện đưa ra những quyết định góp phần đáp ứng nhu cầu của những người nhận (những người hưởng lợi). Do đó, quyền lực ra quyết định của những người hưởng lợi ít được xem xét trong cách tiếp cận này (Katsui, 2008).

Trong suốt hàng nghìn năm, mô hình từ thiện chiếm ưu thế trong việc giải quyết các vấn đề xã hội. Nó dựa trên giả định rằng các nhà từ thiện (nhà tài trợ) hiểu nhu cầu của những người nghèo và sẽ đáp ứng các nhu cầu đó bằng lòng quảng đại. Mô hình này thường có sự cung cấp sự tài trợ tiền, thức ăn, quần áo, chỗ ở, chăm sóc y tế để ngay lập tức giảm bớt sự khốn khó của những đối tượng yếu thế. Sau khi được đáp ứng các nhu cầu này, những người nghèo khổ vẫn tiếp tục bị nghèo, thiếu thốn và họ trở nên ngày càng phụ thuộc vào các nhà tài trợ. Trong nhiều trường hợp, do những người nghèo không tham gia vào việc xác định nhu cầu nên họ không có cam kết với việc thay đổi cuộc sống của mình theo cách những nhà tài trợ kỳ vọng hoặc yêu cầu. Mô hình từ thiện gần như không tạo ra sự thay đổi mang tính hệ thống để giải quyết nguyên nhân gây ra các vấn đề (Albert & Hurst, 2017).

Mặc dù sự từ thiện có những mặt tích cực của nó và về mặt lịch sử, cách tiếp cận từ thiện và các tổ chức từ thiện đã góp phần đáp ứng các nhu cầu tồn tại của NKT. Tuy nhiên, cách tiếp cận này bị phê phán bởi nó đưa tới cách nhìn nhận cho rằng các vấn đề của NKT đã được giải quyết bằng hoạt động từ thiện và nó không giải quyết được những thách thức mang tính cấu trúc cản trở sự phát triển của NKT. Đặc biệt, cơ chế đưa ra quyền ra quyết định ở đây bị tách rời khỏi những người hưởng lợi (Katsui, 2008).

Mô hình cá nhân (Cách tiếp cận y tế)

Từ lâu, NKT được xem là đối tượng thụ động nhận viện trợ và người ta quan tâm đến các nhu cầu liên quan đến sức khỏe bị suy yếu của họ (BZM, Development, & Makers, 2012). Mô hình cá nhân cho rằng sự hạn chế của các cá nhân là nguyên nhân chính dẫn đến các vấn đề mà NKT phải trải qua. Trong mô hình cá nhân về khuyết tật, sự không bình thường về cơ thể được coi là gây ra mức độ khuyết tật hay sự hạn chế về chức năng. NKT bị coi là những người nạn nhân không may mắn. Các chuyên gia y tế đóng vai trò quan trọng trong mô hình cá nhân bởi nhiệm vụ của họ là chữa trị và phục hồi những vấn đề mà cá nhân NKT phải chịu đựng. Vì thế, mô hình cá nhân được xem là mô hình y tế (Gidden, 2009). Mô hình cá nhân về khuyết tật tập trung vào sự suy yếu ảnh hưởng đến chức năng. Sự mất khả năng của NKT được xem là trọng tâm của vấn đề cá nhân và y tế. Do đó, mô hình này tập trung vào sự suy yếu của các cá nhân. Những  phản ứng về chính sách dựa trên mô hình này thường dẫn đến việc NKT bị tách biệt xã hội, ít được tôn trọng và bị phân biệt đối xử đối (National Women’s Council of Ireland, 2008).

Theo Lawson (2006), những sự phản ứng mang tính luật pháp và chính sách về NKT được hình thành dựa trên cách tiếp cận NKT từ mô hình cá nhân coi NKT là những người bị suy yếu về thể chất, về giác quan và về tinh thần dẫn tới sự thiếu hụt các chức năng bị cản trở hay bị mất khả năng khiến họ không thể có được cuộc sống bình thường hoặc tham gia bình thường vào xã hội. Theo cách hiểu như vậy, khuyết tật được xem như một vấn đề cá nhân. Nếu các cá nhân không được chữa trị hoặc được điều chỉnh thì họ không thể tham gia vào đời sống xã hội. Cách tiếp cận này cho rằng NKT cần thay đổi hoặc được thay đổi để phù hợp với xã hội bình thường của những người không khuyết tật. Sự hỗ trợ thông qua việc cung cấp các phương tiện trợ thính, cung cấp các phương tiện đi lại (như xe lăn, nạng) và các công nghệ trợ giúp (ví dụ như các bộ tổng hợp nói) thường được chú trọng đáng kể khi mô hình cá nhân về khuyết tật chiếm ưu thế. Cách tiếp cận từ mô hình cá nhân dẫn tới tình trạng bị tách biệt của NKT và  họ sẽ mãi ở vị trí những người bên ngoài, không bình thường và khó có thể đối chọi lại với thế giới thực tiễn (Lawson, 2006).

Mô hình xã hội (Cách tiếp cận xã hội)

Trong 20 năm gần đây, mô hình xã hội đã trở thành trung tâm trong sự thảo luận về khuyết tật. Mô hình xã hội về khuyết tật nổi lên cùng với sự phát triển của các phong trào vì quyền của NKT diễn ra trên thế giới. Mô hình này đem đến hiểu biết rõ ràng hơn về những rào cản kinh tế, văn hóa và xã hội mà NKT phải đối mặt. Trong những năm gần đây, mô hình xã hội đã được mở rộng, bao gồm thành tố về các quyền của NKT như quyền được chăm sóc sức khỏe, quyền được giáo dục và quyền tham gia xã hội (United Nations, 2011). Mô hình xã hội tập trung vào sự không đầy đủ các yếu tố về xã hội, môi trường, chính trị và kinh tế trong xã hội làm hạn chế sự tham gia đầy đủ của NKT, khiến cho những nhu cầu của họ không được đáp ứng. Mô hình này nhấn mạnh đến các quá trình chính trị và kinh tế tạo ra các môi trường  gây cản trở sự chuyển đổi trong quan điểm về khuyết tật. Mô hình này chú ý đến việc tại sao NKT trải qua sự tách biệt xã hội, phân biệt đối xử, và chỉ ra cách thức để NKT có được sự hòa nhập, coi trọng và bình đẳng (National Women’s Council of Ireland, 2008).

Mô hình xã hội chú trọng đến trách nhiệm của các chính phủ và của xã hội trong việc đảm bảo có môi trường chính trị, luật pháp, xã hội và vật chất để hỗ trợ sự hòa nhập đầy đủ đối với tất cả NKT. Theo Tổ chức Y tế Thế giới và Ngân hàng thế giới (World Health Organization & World Bank, 2011), sự chuyển đổi quan điểm về NKT từ mô hình y tế/cá nhân sang mô hình xã hội cho thấy NKT được coi là bị khuyết tật về mặt xã hội hơn là về mặt cơ thể. Dựa trên mô hình xã hội, sự phản ứng đối với khuyết tật không chỉ xoay quanh sự điều trị về y tế và đo lường sự phục hồi về sức khỏe mà cần phải chỉ ra các rào cản đa chiều đối với sự hòa nhập của NKT trên tất cả các lĩnh vực và ở tất cả các cấp độ của sự hợp tác phát triển.

Mô hình xã hội về khuyết tật đem đến hiểu biết khác so với quan điểm truyền thống về khuyết tật coi khuyết tật là sự thiếu hụt hoặc không bình thường về thể chất hoặc tinh thần. Trong mô hình xã hội, sự thiếu hụt này được xem là bình thường đối với bất người dân nào. Có hàng loạt yếu tố gây bất lợi hoặc cản trở NKT bao gồm sự phân biệt đối xử được tạo nên bởi những thái độ xã hội tiêu cực, những định kiến văn hóa, những rào cản về môi trường như chính sách, luật pháp, cấu trúc và các dịch vụ dẫn đến việc NKT bị gạt ra ngoài lề về mặt kinh tế và bị tách biệt xã hội. Mô hình tiếp cận xã hội được sử dụng để miêu tả những trải nghiệm về sự bất bình đẳng, bất công bằng đối với tất cả những người bị phân biệt đối xử và chỉ ra những sự thay đổi xã hội cần thiết để có thể đảm bảo bình đẳng và công bằng cho mọi người (Lindqvist, 2017).

            Báo cáo về NKT thế giới (World Health Organization & World Bank, 2011)chỉ ra rằng không nên nhìn nhận về NKT chỉ theo cách tiếp tiếp cận cá nhân hoặc cách tiếp cận xã hội bởi NKT phải đối mặt với những khó khăn gây ra bởi cả sức khỏe của bản thân họ và bởi môi trường. Do đó, cần có một cách tiếp cận cân bằng quan tâm đúng mức tới những khía cạnh khác nhau của NKT.

Tài liệu trích dẫn

Albert, B., & Hurst, R. (2017). Disability and a human rights approach to development.   Retrieved 3/5, 2017

BZM, Development, F. M. f. E. C. a., & Makers, F. (2012). A Human right-based approach to disability in development

Gidden, A. (2009). Sociology (6th ed.): Polity Press.

Katsui, H. (2008). Downside of the Human Rights-Based Approach to Disability in Development: Institute of Development Studies  (Helsinki University)

Lawson, A. (2006). The EU Rights Based Approach to Disability: Some Strategies for Shaping an Inclusive Societ y: Cornell University.

Lindqvist, B. (2017). Disability and a Human Rights Approach to Development: United Nations.

National Women’s Council of Ireland. (2008). National Women’s Council of Ireland, 2008, Disability and Women in Ireland ‘Building Solidarity and Inclusion’. Dublin: National Women’s Council of Ireland,.

United Nations. (2011). Disability and the Millennium Development Goals A Review of the MDG Process and Strategies for Inclusion of Disability Issues in Millennium Development Goal Efforts. New York: United Nations.

World Health Organization, & World Bank. (2011). World report on disability. Malta: World Health Organization.

Vũ Thanh



[1] Thông tin được sử dụng từ kết quả nghiên cứu đề tài cấp Bộ:  Hòa nhập xã hội vì mục tiêu phát triển con người đối với người khuyết tật ở Thái Bình: Thực trạng và giải pháp.