Các chiều cạnh phát triển con người

18/01/2016

Sabina Alkire (2002) trong bài viết về Các chiều cạnh phát triển con người (Dimensions of Human Development) cho rằng các chiều cạnh là các khía cạnh hợp thành của một đối tượng cùng tồn tại với nhau. Theo đó, các chiều cạnh phát triển con người được hiểu là các khía cạnh cùng tạo nên sự phát triển con người.

Phát triển con người là một khái niệm luôn được mở rộng và phát triển. Báo cáo phát triển con người hàng năm xem xét lại, phân tích, phê phán và không ngừng mở rộng khái niệm đó. Việc xác định và mở rộng các chiều cạnh phát triển con người là cơ sở để xây dựng nên các cách tiếp cận đa chiều đối với phát triển con người và là khung lý thuyết để từ đó xây dựng nên những chỉ báo đo lường các khía cạnh khác nhau của phát triển con người. Việc xác định và mở rộng các chiều cạnh phát triển con người cũng góp phần thúc đẩy sự phát triển con người thực sự theo nghĩa đầy đủ và toàn diện hơn. Bàn tới ý nghĩa của việc xác định các chiều cạnh phát triển con người, Alkire (2002) đưa ra các lý do phải xác định các chiều cạnh phát triển con người như sau: 

Thứ nhất, việc tính toán các chiều cạnh phát triển con người giúp đưa ra cơ sở về mặt nhận thức và kinh nghiệm cho việc tiếp cận mục tiêu đa chiều đối với phát triển con người. Nếu chỉ có thu nhập thì chưa đủ để có thể đánh giá tình trạng hạnh phúc của con người. Bởi vậy, Báo cáo nghèo của thế giới năm 2000/2001 đã đưa ra cách tiếp cận đa chiều với nghèo khổ để có thể biện hộ cả về mặt lý luận và thực tiễn nhưng cũng mềm dẻo và chính xác đối với các bối cảnh văn hóa xã hội khác nhau.

Thứ hai, xác định các chiều cạnh phát triển con người có ý nghĩa về mặt thực tiễn và phương pháp luận giúp các cộng đồng có thể đánh giá một cách hiệu quả sự lựa chọn các giá trị, thảo luận các giá trị và thực hiện các giá trị đó một cách có lợi ích và thích hợp. Cách tiếp cận đa chiều cạnh đối với phát triển như vậy được minh hoạ trong các tiếp cận về năng lực của Amartya Sen. Theo đó, ông đòi hỏi cần có nhiều sự lựa chọn giá trị được thực hiện rõ ràng bởi các thể chế dân chủ, bởi sự tham gia hoặc bởi những cuộc tranh luận công chúng hơn là chỉ dựa vào thị trường. Nhu cầu đối với những sự lựa chọn giá trị rõ ràng này có thể được mở rộng để trao quyền cho các nhóm đa dạng trong xã hội hình thành nên tài sản chung của họ. Nhưng các cộng đồng cần phải chỉ ra họ có thể thực hiện sự tự do này mang tính hiệu quả nhất và mang tính xác thực nhất như thế nào - họ cần những phương pháp luận được tổ chức một cách hợp lý cho các cuộc tranh luận công chúng mang tính hiệu quả.

Thứ ba, các hợp phần của chiều cạnh phát triển con người có thể giúp các nhóm xác định những sự tác động không được định trước. Bối cảnh toàn cầu hoá hiện nay làm gia tăng sự căng thẳng giữa các giá trị văn hoá và các giá trị kinh tế. Bởi vậy, vấn đề đối với những tác động không được định trước càng trở nên nhạy cảm. Sự tăng trưởng mở rộng các cơ hội này nhưng có thể không mở rộng những cơ hội khác, thậm chí hạn chế những sự lựa chọn khác. Những hậu quả không được định trước của sự tăng trưởng nên được kết hợp chặt chẽ với các chương trình phát triển và được giải thích trước khi thực hiện. Sự kết hợp các chiều cạnh khác nhau có thể hỗ trợ các nhóm và cá nhân đưa ra những sự lựa chọn mang tính hiểu biết và có suy nghĩ hơn.

Cuối cùng, việc xác định các chiều cạnh phát triển con người sẽ kết hợp và góp phần khắc phục hạn chế trong các cách tiếp cận khác nhau đối với phát triển con người (cách tiếp cận dựa trên nhu cầu cơ bản; cách tiếp cận dựa trên năng lực..) và hình thành nên một xu hướng mới - đó là cách tiếp cận đa chiều đối với phát triển con người.

Mahbub Ul Haq là một trong những người đầu tiên đề cập tới các chiều cạnh phát triển con người theo cách tiếp cận phát triển con người, bao gồm công bằng, bền vững, năng suất cao và trao quyền. Sau này, một chiều cạnh nữa cũng được đưa vào phân tích đó là sự tham gia. Mahendra (2009) phân tích cụ thể về các chiều cạnh này như sau:

Thứ nhất, về chiều cạnh công bằng: Chiều cạnh công bằng trong phát triển con người được xem xét dưới hai góc độ. Xem xét theo chiều dọc, công bằng được thể hiện dưới hai khía cạnh chính bao gồm sự công bằng về giới (công bằng giới trong tiếp cận với dinh dưỡng, sức khỏe, kiến thức, thu nhập) và vấn đề loại trừ xã hội (loại trừ do thiếu khả năng về kinh tế, sức khỏe, giáo dục; loại trừ khỏi việc tham gia vào đời sống chính trị, xã hội và quá trình ra quyết định). Theo chiều ngang, công bằng được xem xét qua vấn đề về cơ hội tiếp cận với kiến thức, sức khỏe, trong giảm nghèo và phát triển kinh tế, trong việc đối mặt với những bất ổn xã hội;

Thứ hai, về chiều cạnh bền vững: Chiều cạnh bền vững trong phát triển con người được thể hiện dưới bốn khía cạnh bao gồm khía cạnh về môi trường; khía cạnh liên thế hệ; khía cạnh về tài chính và khả năng cho các cơ hội và hiệu quả tiếp theo;

Thứ ba, về chiều cạnh hiệu quả: Chiều cạnh hiệu quả trong phát triển con người được thể hiện ở sự tăng trưởng GDP, tăng năng suất; nâng cao năng lực con người và sử dụng một cách hiệu quả các nguồn lực;

Thứ tư, về chiều cạnh trao quyền: Chiều cạnh trao quyền trong phát triển con người được thể hiện ở chỗ tất cả các nhóm xã hội đều được đảm bảo quyền con người; họ có được sự tự do xã hội và tự do lựa chọn; có tiếng nói chính trị và được tham gia vào quá trình ra quyết định; được kiểm soát đối với tài sản kinh tế hợp pháp và công việc làm ăn của mình; được tiếp cận với tài chính;

Thứ năm, về chiều cạnh tham gia: Chiều cạnh tham gia trong phát triển con người được xem xét ở góc độ con người được tham gia và không bị loại trừ như thế nào (bao gồm loại trừ về kinh tế, loại trừ do địa lý, loại trừ do các yếu tố kỳ thị và phân biệt xã hội, loại trừ do lịch sử và truyền thống, loại trừ chính trị và không được tham gia ra các quyết định chính thức, loại trừ do các vấn đề về giáo dục và sức khỏe).

Vũ Thanh

Tài liệu tham khảo

Alkire, S (2002), Dimensions of Human Development, World Development, số 30 (2)

Mahendra, S (2009) Human Development Approach: Concepts and Evolution, Commission for Agricultural Costs and Prices (CACP), Hội thảo quốc tế: Tiềm năng và thách thức trong phát triển con người: Báo cáo phát triển con người với vai trò là một công cụ hành động, Bangkok tháng 9 năm 2009.

UNDP, 1996, Human Development  Report