Chỉ số nghèo nhân văn

18/01/2016

Nghèo mang tính nhân văn/nghèo khổ con người (human poverty) được định nghĩa là sự thiếu thốn nhiều chiều cạnh như sức khoẻ và tuổi thọ, học vấn, mức sống tốt và sự tham gia (UNDP, 2000, tr.17). Khái niệm này lần đầu tiên được đề cập tới trong báo cáo năm 1996. Đặc biệt, đến báo cáo năm 1997, UNDP đã tập trung nhiều hơn vào chủ đề này và đưa khái niệm này vào trong quan điểm về nghèo đói. Theo đó, nghèo về nhân văn tập trung vào sự thiếu hụt cơ hội và khả năng lựa chọn những điều kiện cơ bản nhất đối với sự phát triển con người. Cùng với nó là các yếu tố như: sức khoẻ, đời sống sáng tạo; hưởng thụ mức sống tốt; sự tự do; phẩm giá, lòng tự trọng và sự kính trọng của người khác.

Báo cáo phát triển con người 1997 đã giới thiệu chỉ số nghèo nhân văn, đôi khi được gọi là chỉ số nghèo tổng hợp/chỉ số nghèo khả năng phát triển, chỉ số nghèo mang tính nhân văn (Human poverty index - HPI) nhằm đưa ra một chỉ số hỗn hợp về những đặc trưng khác nhau của tình trạng nghèo khổ trong chất lượng cuộc sống. Việc sử dụng chỉ số này không chỉ hữu ích cho việc quản lý nghèo khổ và xây dựng chính sách mà dựa vào đó người ta có thể so sánh tình trạng nghèo khổ giữa các quốc gia. Theo báo cáo phát triển con người 1997, chỉ số HPI được xây dựng là chỉ số tổng hợp dựa trên một số khía cạnh thiết yếu của đời sống con người được phản ánh trong HDI (tuổi thọ, học vấn và đời sống tốt) bao gồm:

(1) Khía cạnh thứ nhất liên quan tới sự sinh tồn - đó là dễ bị tổn thương đối với cái chết khi tuổi đời còn trẻ (trong HPI được thể hiện bằng tỷ lệ người không sống quá 40 tuổi).

(2) Khía cạnh thứ hai liên quan tới học vấn - đó là hạn chế trong việc đọc và giao tiếp, được đo lường bằng tỷ lệ người lớn mù chữ .

(3) Khía cạnh thứ ba liên quan tới chất lượng đời sống tốt, cụ thể là sự cung cấp kinh tế toàn diện. Điều này được thể hiện trong sự tổng hợp ba biến số: tỷ lệ người tiếp cận với các dịch vụ chăm sóc sức khoẻ; nước sạch; tỷ lệ trẻ em dưới 5 tuổi bị thiếu cân và suy sinh dưỡng.

Như vậy, trong các chỉ báo hợp phần của chỉ số nghèo tổng hợp HPI, ta không thấy sự hiện diện của các chỉ báo trên lĩnh vực kinh tế. Vậy tại sao yếu tố kinh tế lại bị loại trừ khỏi chỉ số HPI? Trả lời cho câu hỏi này, Báo cáo phát triển con người 1997 đưa ra sự giải thích trên phương diện xây dựng biến số về kinh tế. Theo đó, GNP được bao gồm trong HDI mang tính chất hỗn hợp cả thu nhập cá nhân và những lợi ích công, bởi lẽ các dịch vụ công được chi trả bởi thu nhập của toàn thể quốc gia. Thu nhập cá nhân không thể là một chỉ báo đầy đủ cho lợi ích kinh tế của mỗi cá nhân (bao gồm cả các dịch vụ công như chăm sóc sức khoẻ, cung cấp nước sạch). Nhưng tại sao thu nhập cá nhân không được lựa chọn để bổ xung cho những thông tin về những lợi ích công? – Đó là do nếu sử dụng cùng một đường nghèo về thu nhập ở những nước khác nhau rất dễ đẩy đến sai lầm. Dựa trên các khuôn mẫu thông dụng về tiêu dùng như quần áo, nhà ở, các công cụ cho truyền thông và tương tác như đài, điện thoại, việc cung cấp những điều kiện cần thiết cho sự tham gia xã hội ở các cộng đồng khác nhau sẽ rất khác nhau. Kết quả là, thu nhập tối thiểu cần thiết để thoát khỏi sự tách biệt về mặt xã hội cho con người có thể không giống nhau giữa các cộng đồng, quốc gia.

Bản chất của sự nghèo khổ rất khác nhau giữa những điều kiện kinh tế, xã hội của các cộng đồng. Bởi vậy, việc sử dụng chỉ số HPI mang tính chất nhạy cảm đối với bối cảnh xã hội của quốc gia. Ví dụ, chỉ số tập trung vào mù chữ và tử vong sơ sinh có thể được sử dụng để so sánh giữa các quốc gia còn chậm phát triển Pakistan và Sri Lanka nhưng lại khó có thể sử dụng chỉ số này để so sánh đối với các quốc gia đã phát triển như Pháp và Đức. Trong khi những vấn đề về nghèo khổ ở các nước đang phát triển liên quan tới đói ăn, mù chữ, bệnh dịch lan tràn và thiếu các dịch vụ chăm sóc sức khoẻ, nước sạch thì ở các nước phát triển – nơi không còn phổ biến tình trạng đói ăn và mù chữ, bệnh dịch đã được kiểm soát, dịch vụ sức khoẻ được cung cấp rộng rãi, dễ dàng tiếp cận với nước sạch - thì nghiên cứu về nghèo khổ ở đây tập trung nhiều hơn vào những biến số, ví dụ như bị loại trừ về mặt xã hội. Do sự lan tràn nghèo khổ ở những nước nghèo nên chỉ số HPI được xây dựng nhằm mục đích tính đến bối cảnh và những biến số được lựa chọn để phản ánh bối cảnh đó. Bản chất của nghèo ở các nước giàu đáng được nghiên cứu với chỉ số chuyên biệt hơn, tập trung vào tình trạng thiếu thốn đặc biệt phù hợp với các quốc gia đó. Bởi vậy, việc sử dụng chỉ số HPI để đánh giá tình trạng nghèo khổ ở các nước đang phát triển tỏ ra hữu ích hơn nhiều so với ở các quốc gia phát triển. Chỉ số nghèo khổ tổng hợp áp dụng cho các nước đang phát triển (HPI-1) được thiết lập để đo lường sự thiếu thốn, bần hàn đã được chuẩn hoá được tính từ 0 - 100. Kết quả cuối cùng được tính theo công thức sau:

                                                        HPI-1 = [1/3(P1­ + P2 + P3)]1/ỏ

(Trong đó:   P1 = Tỷ lệ người không kỳ vọng sống đến tuổi 40 (nhân với 100); P2­­ = Tỷ lệ mù chữ của người lớn (%); P3 = Trung bình đơn giản của tỷ lệ % dân số không tiếp cận được nước sạch và tỷ lệ % trẻ em suy dinh dưỡng cân nặng theo độ tuổi; ỏ = 3)

Theo Báo cáo phát triển con người 1997 của UNDP, chỉ số HPI không chỉ hữu ích cho việc đánh giá và quản lý tình trạng nghèo khổ mà còn rất cần thiết đối với các nhà hoạch định chính sách ở một số khía cạnh. Thứ nhất, đó là công cụ để vận động. Chỉ số HPI có thể giúp tổng kết mức độ nghèo ở một số chiều cạnh và sự gia tăng khoảng cách nghèo khổ. Nó có ý nghĩa rộng hơn nhiều so với việc chỉ dựa trên chỉ số đo lường về thu nhập; Thứ hai, HPI là công cụ lập kế hoạch cho việc xác định các vùng tập trung nghèo đói trong quốc gia. Chỉ số HPI được sử dụng ở nhiều nước để xếp hạng các địa phương trong nước làm cơ sở cho việc xác định những người chịu nhiều bất lợi nhất trong sự phát triển con người. Một số nước, ví dụ như Philipin, đã sử dụng những sự phân tích như vậy như là một công cụ lập kế hoạch. Chỉ số HPI có thể được sử dụng theo cách tương tự để xác định những người bị ảnh hưởng nhiều nhất bởi tình trạng nghèo mang tính nhân văn. Thứ ba, HDI là công cụ nghiên cứu. Chỉ số HPI có thể được sử dụng đặc biệt khi các nhà nghiên cứu muốn đo lường tổng hợp sự phát triển. Chỉ số HPI có thể được sử dụng tương tự và được bổ sung nhất là khi những cách đo lường nghèo và tình trạng nghèo khổ về con người được bổ sung (ví dụ như tình trạng thất nghiệp). 

Vũ Thanh

Tài liệu tham khảo

UNDP. (1996). Human Development Report 1996: New York: Oxford University Press

UNDP. (1997). Human Development Report 1997: New York: Oxford University Press.

UNDP. (2000). Human Development Report 2000: New York: Oxford University Press.