Chỉ báo đo lường Quyền con người

18/01/2016

Báo cáo phát triển con người 2000 của UNDP với chủ đề về tự do con người đã dành riêng một chương để tập trung vào vấn đề xác định chỉ báo nhằm tính toán, đo lường quyền con người. Việc xây dựng các chỉ báo để tính toán, đo lường và phân tích, so sánh là một vấn đề phức tạp, nhất là đối với lĩnh vực nhạy cảm như quyền con người. Báo cáo khẳng định các chỉ báo thống kê sẽ là một công cụ hữu hiệu để đấu tranh cho quyền con người bởi qua đó người ta có thể xác định và đánh giá tầm quan trọng của các tác nhân đối với việc thúc đẩy quyền con người (các tác nhân bao gồm các cá nhân và tổ chức từ cấp cơ sở, xã hội dân sự cho đến cấp quốc gia và thế giới).

Theo Báo cáo phát triển con người 2000, các chỉ báo đo lường quyền con người có thể được xây dựng và sử dụng như một công cụ nhằm hướng tới các mục tiêu:

  • Hỗ trợ chính sách và quá trình quản lý trở lên tốt hơn
  • Xác định các tác động không được định trước của luật pháp, của chính sách
  • Xác định các tác nhân có tác động quan trọng tới việc thừa nhận quyền con người
  • Xác định trách nhiệm mà các tác nhân đó cần phải thực hiện
  • Sớm đưa ra sự ngăn chặn các hành động bạo lực có thể xảy ra và thúc đẩy các hoạt động phòng chống
  • Tăng cường sự đồng thuận xã hội đối với những sự thoả hiệp khó khăn được thực hiện trong điều kiện có sự kiềm chế về nguồn lực
  • Chỉ ra những vấn đề bị lảng tránh hay không được nói ra

Cũng theo báo cáo này, có bốn mục đích có mối liên hệ ràng buộc lẫn nhau trong việc xác định các chỉ báo đo lường quyền con người. Cụ thể như sau:  

Thứ nhất là đòi hỏi các quyền được nhà nước tôn trọng, bảo về và đáp ứng đầy đủ. Đây là nền tảng quan trọng nhất giải thích cho vai trò của nhà nước.

Thứ hai là đảm bảo đáp ứng các nguyên tắc chính của quyền: yêu cầu các quyền được thừa nhận mà không bị phân biệt và đòi hỏi có sự tham gia của con người.

Thứ ba là đảm bảo tiếp cận an toàn: thông qua các chuẩn mực và thiết chế, luật pháp và môi trường kinh tế ổn định để đưa các tác động từ các nhu cầu được đáp ứng thành việc thừa nhận quyền.

Thứ tư là xác định các chủ thể phi nhà nước: Làm nổi bật các chủ thể nào có tác động đến việc thừa nhận quyền và tác động như thế nào

Đặc biệt, khi đề cập tới các chỉ báo về quyền con người, Báo cáo phát triển con người 2000 đã chỉ ra mối quan hệ giữa các chỉ báo đo lường phát triển con người và chỉ báo đo lường quyền con người bao gồm cả sự giống nhau và sự khác biệt.

Về sự giống nhau, các chỉ báo phát triển con người và chỉ báo quyền con người có ba điểm chung. Thứ nhất, chúng cùng hướng tới việc đưa ra những thông tin hữu ích cho việc xây dựng chính sách nhằm đạt được thừa nhận tốt hơn đối với tự do con người như không bị phân biệt, không bị sợ hãi, tự do có các nhu cầu v.v.. Thứ hai, chúng cùng dựa trên sự đo lường các tác động và yếu tố đầu vào. Cụ thể, đó không chỉ đơn thuần là đề cập tới các vấn đề tỷ lệ mù chữ, tử vong trẻ em mà còn đề cập tới tỷ lệ giáo viên trên học sinh và tỷ lệ được tiêm phòng. Thứ ba, chúng cùng sử dụng việc đo lường theo mức độ trung bình và đo lường riêng biệt ở cấp toàn cầu và cấp địa phương để làm nổi bật thông tin ở các cấp độ khác nhau.

Tuy nhiên, chỉ báo về phát triển con người và chỉ báo về quyền con người cũng có ba sự khác biệt lớn trong cách tiếp cận. Thứ nhất, về nền tảng khái niệm, chỉ báo phát triển con người đánh giá việc mở rộng khả năng con người còn chỉ báo quyền con người đánh giá việc con người có được sống tự do và được tôn trọng phẩm giá không và phần nào đánh giá mức độ các tác nhân thực hiện nghĩa vụ của mình nhằm tạo ra và duy trì sự xắp xếp xã hội. Thứ hai, về phạm vi chú ý, chỉ báo phát triển con người tập trung về tác động và đầu vào của con người, thu hút sự chú ý vào sự chênh lệch và những đau khổ quá mức, không thể chấp nhận được. Trong khi đó, các chỉ báo về quyền con người ngoài việc tập trung vào tác động đối với con người, nó còn chú ý đến các chính sách và mặt thực tiễn của luật pháp, việc quản lý và cách chỉ đạo của các cơ quan công chúng. Thứ ba, về mặt thông tin, đánh giá về quyền con người sử dụng số liệu bổ sung không chỉ về bạo lực (ví dụ như những con số về tra tấn) mà cả về quá trình công bằng (như số liệu về các thiết chế toà án, khung khổ luật pháp , số liệu trưng cầu ý kiến về các chuẩn mực xã hội). Hơn thế, nó cũng nhấn mạnh đến các số liệu riêng biệt về giới, dân tộc, chủng tộc, tôn giáo, quốc gia, nguồn gốc sinh sống và nguồn gốc xã hội. Sự khác biệt giữa chỉ báo về phát triển con người và quyền con người cho thấy việc được xếp hạng cao về phát triển con người không hoàn toàn đồng nghĩa với việc đảm bảo không có sự xâm hại tới quyền con người.

Vũ Thanh

Tài liệu tham khảo

Human development Report 2000, UNDP