Cách tiếp cận sức khỏe trên cơ sở Quyền Con người

25/08/2015

Hiến chương của Tổ chức Y tế Thế giới (1946) là công cụ quốc tế đầu tiên bảo vệ sức khỏe, coi đó là “quyền cơ bản của mọi người, không phân biệt chủng tộc, tôn giáo, quan điểm chính trị, điều kiện kinh tế hay xã hội”. Hiến chương đó được coi là đã thúc đẩy điều khoản về sức khỏe trong Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền. Hiện nay tất cả các quốc gia trên thế giới đều đã tham gia ít nhất là một công ước về quyền con người có đề cập đến các quyền liên quan tới sức khỏe cũng như các quyền khác liên quan đến các điều kiện cần thiết để đảm bảo sức khỏe.

Sức khỏe và quyền con người có mối liên quan qua lại gắn bó chặt chẽ không thể tách biệt. Không thể đạt được việc nâng cao và bảo vệ sức khỏe và hạnh phúc nếu không thúc đẩy, bảo vệ và thực hiện quyền con người, và ngược lại. Chẳng hạn việc tăng cường các hoạt động làm giảm nguy cơ bệnh tật thông qua việc bảo đảm các quyền con người như Quyền về sức khỏe, Quyền được giáo dục, Quyền có đủ lương thực và dinh dưỡng, Quyền không bị phân biệt đối xử hay việc thúc đẩy quyền con người thông qua thúc đẩy quyền tham gia, quyền được thông tin v.v... sẽ làm giảm các hành vi vi phạm Quyền con người gây tổn hại đến sức khỏe như bạo hành với phụ nữ và trẻ em, các hình thức tra tấn, nô lệ hay các thực hành theo những phong tục tập quán cổ hủ, có hại cho sức khỏe con người.

Phương pháp tiếp cận dựa trên quyền con người là phương pháp tiếp cận trong đó dành sự quan tâm như nhau giữa một bên là nội dung hoạt động và bên kia là cách thức thực hiện các hoạt động đó. Cùng hướng tới đạt được những mục tiêu giống như các chương trình phát triển khác hiện đang được sử dụng (thí dụ như Các mục tiêu Thiên niên kỷ) nhưng phương pháp tiếp cận dựa trên cơ sở quyền con người khác biệt ở chỗ không chỉ quan tâm tới việc đạt được mục tiêu mà còn quan tâm thích đáng tới quy trình, cách thức được lựa chọn để đạt được những mục tiêu đó. Phương pháp tiếp cận dựa trên cơ sở quyền con người đòi hỏi chúng ta tập trung vào những quyền lợi được hưởng của các nhóm người bị gạt ra ngoài lề và những nhóm có nguy cơ cao nhất – điều này có vai trò quyết định đối với việc nâng cao hiểu biết của chúng ta về các mối quan hệ giữa quyền, trách nhiệm, phát triển và quyền con người.

Cách tiếp cận sức khỏe trên cơ sở Quyền con người được hướng dẫn bởi các tiêu chuẩn và chỉ tiêu về Quyền con người, đảm bảo sao cho các can thiệp y tế hỗ trợ năng lực của những bên có trách nhiệm (chủ yếu là Nhà nước) thực hiện nghĩa vụ của mình và trao quyền cho những cộng đồng chịu ảnh hưởng (bên có quyền lợi) đòi hỏi quyền lợi của mình. Các tiếp cận này có mục tiêu cụ thể là thực hiện quyền về sức khỏe và các quyền liên quan đến sức khỏe khác. Các tiếp cận này đòi hỏi mọi can thiệp và quy trình y tế phải được thực hiện theo các tiêu chí và nguyên tắc cốt lõi là : không phân biệt đối xử và bình đẳng; tham gia và hiện diện; trách nhiệm giải trình

Không phân biệt đối xử và bình đẳng là cốt lõi của phương pháp tiếp cận trên cơ sở quyền con người. Khái  niệm không phân biệt đối xử và bình đẳng đã được mở rộng để bao gồm các lý do như giới tính, khuyết tật về thể chất hoặc tâm thần và tình trạng sức khỏe. Cấm phân biệt đối xử không có nghĩa là không thừa nhận các khác biệt mà thực ra có thể cần phải có các biện pháp đặc biệt cho các nhóm đối tượng bị thiệt thòi. Thông thường điểm khởi đầu của không phân biệt đối xử là đảm bảo tính sẵn có thông tin được phân chia theo các nhóm liên quan.

Tham gia và hiện diện: Sự tham gia và hiện diện tự do, có ích và hiệu quả của người dân và cộng đồng vào các quyết định về chính sách hay chương trình y tế có tác động tới họ là nền tảng của hoạt động y tế công cộng và là một quyền con người. Cộng đồng có thể giúp củng cố chính sách và cần được tham gia vào quá trình thiết kế, triển khai, giám sát và đánh giá các chương trình y tế.

Trách nhiệm giải trình: Quyền và nghĩa vụ đòi hỏi phải có trách nhiệm giải trình. Những người đưa ra quyết định phải minh bạch về hành động, và các cơ chế chỉnh đốn cần được thiết lập đề điều tra các cáo buộc vi phạm. Có thể thực hiện trách nhiệm giải trình thông qua nhiều cơ chế khác nhau, bao gồm sự giám sát thường xuyên của các cơ quan giám sát hoặc thông qua hệ thống pháp luật.

Thu Hà siu tầm, tổng hợp