Quyền về sức khỏe

26/08/2015

Quyền về sức khỏe là một trong nhiều quyền con người cơ bản được quy định rõ trong nhiều văn bản quốc tế, trong đó rõ nhất trong Công ước quốc tế về các Quyền Kinh tế, Xã hội và Văn hóa (Công ước ICESCR, 1966). Điều 12 Công ước ICESCR, 1966 quy định về quyền này với tên là “Quyền được hưởng tiêu chuẩn sức khỏe về thể chất và tinh thần ở mức cao nhất có thể”.

Quyền về sức khỏe còn được quy định trong một số công ước nhân quyền quốc tế khác như: Công ước về quyền trẻ em (CRC); Công ước quốc tế về bảo vệ các quyền của tất cả người lao động di trú và các thành viên trong gia đình họ (CRMW); Công ước về xóa bỏ tất cả các hình thức phân biệt đối xử với phụ nữ (CEDAW); Công ước quốc tế về xóa bỏ tất cả các hình thức phân biệt đối xử về chủng tộc (CERD).

 

STT

Nội dung quyền

Tên Công ước

Điều

1

Quyền về sức khỏe nói chung

 CRC

Điều 6.2, Điều 23 và 24

 CRMW

Điều 70

2

Quyền liên quan đến kế hoạch hóa gia đình

CEDAW

Điều 10(h), 12.1, 14.2 (b), 16.1 (e)

CRMW

Điều 24.1 và 24.2

3

 

 

Quyền được chăm sóc y tế

CERD

Điều 5(e)(iv)

CEDAW

Điều 12 và 14.2(b)

 CRC

Điều 23.2-23.4, 24.1 và 24.2(a), (b) và (d), 25 và 39

CRMW

Điều 36, 43.1(e); 43.2 và 45

4

Liên quan đến bệnh nghề nghiệp

CEDAW

Điều 11.1(f) và 11.2(d)

CRC

Điều 32.1

CRMW

Điều 25.1(1), 25.2, 25.3 và 70

5

Liên quan đến y tế công cộng và phòng bệnh

CERD

Điều 5(e)(iv)

CEDAW

Điều 14.2(b) và (h)

CRC

Điều 3.3, 17, 19, 24.1, 24.2(c), (e) và (f)

CRMW

Điều 8.1, 12.1 và 12.3, 13.2, 13.3(b) và 39

 

CESCR đã giải thích một số khía cạnh của quyền về sức khỏe tại các Bình luận chung số 14 và 15, theo đó, quyền về sức khỏe không chỉ được coi là quyền được chăm sóc về y tế hay quyền được khỏe mạnh mà rộng hơn thế, nó bao gồm quyền được chăm sóc về y tế kịp thời và phù hợp cũng như có được các yếu tố quyết định sức khỏe như tiếp cận nước sạch và điều kiện vệ sinh đầy đủ, có nhà ở, có điều kiện làm việc và môi trường lành mạnh hay tiếp cận với thông tin liên quan đến sức khỏe và giáo dục sức khỏe.

Bình luận chung số 14, được Ủy ban các quyền Kinh tế, Xã hội và Văn hóa của Liên hợp quốc phê chuẩn năm 2000, nêu ra bốn thành phần của Quyền về sức khỏe như sau: Tính sẵn có, tính tiếp cận được, tính chấp nhận được và chất lượng.

  • Tính sẵn có của hệ thống cơ sở hạ tầng về chăm sóc sức khỏe: bao gồm sự hiện diện của hệ thống y tế công cộng hoạt động tốt, hàng hóa và dịch vụ cũng như các chương trình y tế phải sẵn có với số lượng đủ đáp ứng, hệ thống nhân sự y tế được đào tạo và trả lương thích đáng.
  • Tính tiếp cận được của hệ thống chăm sóc sức khỏe: thể hiện ở chỗ mọi người đều có thể tiếp cận được các cơ sở, hàng hóa và dịch vụ y tế. Đảm bảo được khả năng này cần thứ nhất, không phân biệt đối xử nghĩa là mọi người đều có thể tiếp cận hệ thống chăm sóc sức khỏe của quốc gia mà không có bất kỳ sự phân biệt dựa trên bất kỳ cơ sở nào cả về pháp lý và trong thực tế; thứ hai, có thể tiếp cận được về mặt địa lý; thứ ba, tiếp cận được về mặt kinh tế hàm ý về khả năng chi trả của người sử dụng dịch vụ đặc biệt của của các nhóm dễ bị tổn thương; tiếp cận được về mặt thông tin.bao gồm có quyền tìm kiếm, thu nhập và truyền đạt các thông tin về sức khỏe mà vẫn tôn trọng bảo mật thông tin sức khỏe cá nhân.
  • Tính chấp nhận được: thể hiện ở chỗ tất cả các cơ sở, hàng hóa và dịch vụ y tế phải tôn trọng y đức, phù hợp về văn hóa và đáp ứng các yêu cầu về giới và vòng đời.
  • Chất lượng: nghĩa là hệ thống nhân sự phải có kỹ năng tốt cũng như cơ sở vật chất và thiết bị y tế và dược phẩm được chứng nhận một cách khoa học và không quá hạn sử dụng.

Bình luận chung số 14 cũng nêu ra các nghĩa vụ pháp lý cụ thể của các quốc gia thành viên trong việc tôn trọng, bảo vệ và hỗ trợ quyền về sức khỏe.

  • Nghĩa vụ tôn trọng yêu cầu các quốc gia thành viên không được có những can thiệp làm ảnh hưởng đến việc thực thi quyền về sức khỏe. Nghĩa vụ này cũng đòi hỏi các quốc gia thành viên không được làm ảnh hưởng đến sức khỏe người dân thông qua việc làm ô nhiễm môi trường do các cơ sở quốc doanh gây ra một cách bất hợp pháp hoặc thông qua các hành vi như thử nghiệm vũ khí hạt nhân, vũ khí sinh học và hóa học làm ảnh hưởng đến sức khỏe con người.
  • Nghĩa vụ bảo vệ quyền về sức khỏe yêu cầu các quốc gia thành viên phải tạo ra khung pháp lý và các biện pháp bảo vệ mọi người khỏi sự vi phạm quyền về sức khỏe của bên thứ ba, đồng thời, đảm bảo rằng bên thứ ba không được ngăn cản người dân tiếp cận với các thông tin về y tế và chăm sóc sức khỏe.
  • Nghĩa vụ hỗ trợ quyền về sức khỏe yêu cầu các quốc gia thành viên phải có các khung pháp lý, các biện pháp hành chính, ngân sách, pháp chế, các biện pháp cung cấp và khuyến khích cũng như các biện pháp khác để hiện thực hóa hoàn toàn quyền này; phải giúp đỡ các cá nhân hay các nhóm mà vì lý do bất khả kháng không thể thực thi quyền hưởng tiêu chuẩn cao nhất có thể được về sức khỏe và phải khuyến khích quyền về sức khỏe, bao gồm việc thúc đẩy các yếu tố củng cố sức khỏe mọi người.

Bình luận chung số 14 cũng giải thích nghĩa vụ cơ bản tối thiểu của các quốc gia thành viên trong quyền về sức khỏe bao gồm các yếu tố:

  • Đảm bảo quyền tiếp cận các cơ sở y tế, hàng hóa và dịch vụ y tế trên cơ sở không phân biệt đối xử, đặc biệt với các nhóm dễ bị tổn thương và nhóm thiệt thòi;
  • Đảm bảo tiếp cận lương thực cần thiết tối thiểu, có dinh dưỡng phù hợp và an toàn và đảm bảo không ai bị đói;
  • Đảm bảo tiếp cận với nơi trú ngụ căn bản, nhà ở và vệ sinh, cấp nước an toàn và nước uống phù hợp;
  • Cung cấp thuốc cơ bản theo định nghĩa của Chương trình Hành động về Thuốc cơ bản của Tổ chức Y tế thế giới;
  • Đảm bảo phân bố bình đẳng các cơ sở y tế, hàng hóa và dịch vụ y tế;
  • Xây dựng và thực thi chiến lược y tế quốc gia và chương trình hành động, trên cơ sở các bằng chứng về dịch tễ và giải quyết các quan ngại về sức khỏe cho toàn dân.

Quyền về sức khỏe có mối quan hệ chặt chẽ với các quyền kinh tế, văn hóa xã hội khác như quyền với mức sống thích đáng, quyền thụ hưởng thành tựu của tiến bộ khoa học và kỹ thuật v.v...

Quyền về Sức khỏe ngày càng được công nhận trong Hiến pháp của các quốc gia. Nhật Bản, quần đảo Marshall, Liên bang Micronesia, Mông Cổ và Philipin là 5 quốc gia tiêu biểu đã đưa quyền này vào Hiến pháp và xác định sức khỏe là nguyên tắc chỉ đạo của nhà nước. Thực tế là không phải quốc gia nào cũng có đủ nguồn lực để đảm bảo các quyền con người cho tất cả mọi người ngay lập tức, cần có thời gian và nguồn lực. Do vậy, Chính phủ các nước cần thực hiện dần từng bước, song cần nhanh chóng và hiệu quả hết mức có thể hướng tới hiện thực hóa Quyền về Sức khỏe. Tất cả các nước cần có những bước đi cẩn trọng, cụ thể và có mục tiêu, sử dụng tối đa các nguồn lực hiện có, trong đó có biện pháp thông qua hợp tác quốc tế.

Thu Hà siu tầm và tổng hợp