Giới thiệu bài: Con người và văn hóa trong tư tưởng của một số danh nhân dân tộc// Nguyễn Bình Yên/ Tạp chí Nghiên cứu Con người._Số 2, 2003._Tr 29-41

09/08/2010
 Bài viết giới thiệu về con người và văn hóa của Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Trường Tộ. Ba danh nhân, mỗi người đều có những quan điểm khác nhau vì sống ở những thời kỳ lịch sử khác nhau nhưng tựu chung lại các ông đều là những người đại biểu cho trí tuệ và tinh thần Việt Nam trong thời đại của mình.

      Bài viết giới thiệu về con người và văn hóa của Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Trường Tộ. Ba danh nhân, mỗi người đều có những quan điểm khác nhau vì sống ở những thời kỳ lịch sử khác nhau nhưng tựu chung lại các ông đều là những người đại biểu cho trí tuệ và tinh thần Việt Nam trong thời đại của mình.

      Nguyễn Trãi, hiệu Ức Trai, sinh năm 1380. Theo Nguyễn Tài Thư nhận định: “Tên tuổi của ông sáng chói trên cuốn sử vàng của dân tộc. Có được vị trí đó, không những do cuộc đời, đức độ và ý thức vì dân, vì nước của ông, mà quan trọng hơn là do tư tưởng của ông đá đạt tới tầm cao của thời đại, công đã khái quát được những vấn đề có tính quy luật của công cuộc cứu nước và dựng nước, chỉ ra được tầm quan trọng của nhận thức lý luận trong hoạt động thực tiễn, từ đó nâng tư duy của dân tộc lên một trình độ mới”. Nguyễn Trãi không bàn đến nguồn gốc con người, mối quan hệ giữa con người với tự nhiên mà chủ yếu bàn đến con người với các mối quan hệ xã hội trên lập trường Nho gia phong kiến. Chính vì thế con người trong tư tưởng của ông là con người văn hóa, thiên về các giá trị văn hóa tinh thần, lấy đạo đức nhân nghĩa làm nền tảng. Con người văn hóa thể hiện tập trung trong quan niệm về đạo làm người, chính là thuyết cương thường của đạo Nho. Đức tính mà con người cần phải tu dưỡng lúc bấy giờ là Nhân, Trí, Dũng. Tư tưởng nhân nghĩa nổi bật lên là ý tưởng phải cứu dân khi thời loạn và phải nuôi dân, chăm dân, huệ dân khi thời bình. Quan niệm trên của Nguyễn Trãi cũng không tách rời quan niệm về nguồn lực con người. Tư tưởng chính của ông về vấn đề này thể hiện trên mấy điểm chủ yếu như xem dân là gốc, tôn trọng cộng đồng, bồi dưỡng tư tưởng cộng đồng. Ông nhận thức được rằng sức mạnh của dân tộc chính là ở sức mạnh văn hóa tinh thần mà đó chính là lòng yêu nước, tinh thần tư lực tự cường, lòng tự hào dân tộc, ý chí dân tộc, văn hóa, phong tục tập quán của dân tộc. Phương thức huy động nguồn lực của con người theo ông là lấy ít địch nhiều, lấy yếu chống mạnh, lấy đại nghĩa chống hung tàn. Phát huy sức mạnh cộng đồng trên cơ sở hòa mục cũng là một điểm đáng chú ý trong tư tưởng của ông.

      Nguyễn Bỉnh Khiêm, nhà tư tưởng lớn Việt Nam tiêu biểu trong thế kỳ XVI. Tư tưởng chủ đạo xuyên suốt toàn bộ các tác phẩm của Nguyễn Bỉnh Khiêm là coi trọng con người có văn hóa, coi việc thực hiện những giá trị văn hóa theo tinh thần Nho gia là vấn đề có ý nghĩa cao nhất đối với con người và xã hội. Lý tưởng xã hội của Nguyễn Bỉnh Khiêm là xây dựng một xã hội thái bình, thịnh trị theo kiểu Đường Ngu. Đường lối vương đạo là dựa vào nhân nghĩa chứ không dựa vào cả Tam cường, Ngũ thường để ràng buộc con người. Ông coi trọng việc xây dựng con người văn hóa. Ông tin vào tác dụng của việc giáo hóa đối với dân chúng bằng những quy tắc đạo đức và nêu gương đạo đức. Bên cạnh việc làm rõ hơn về về trung nghĩa, ông nói nhiều đến sự hòa thuận giữa anh em, chồng vợ, khuyến khích mọi người vui làm điều thiện, không tham lam, biết độ lượng, bao dung với người khác. Tức là ông cố gắng xây dựng một nếp sống văn hóa nhuần nhị trong mỗi người dân.

      Nguyễn Trường Tộ (1830-1871) quê ở Nghệ An. Ông vốn thông minh, có kiến thức Nho học sâu sắc lại có nhiều điều kiện tiếp xúc với văn minh phương Tây nên đã tiếp thu được nhiều tri thức mới và đã đều xuất những tư tưởng canh tân độc đáo. Chính vì vậy trong tư tưởng của ông, vấn đề văn hóa và nguồn lực con người có những nét mới, độc đáo và hiện đại. Nhưng điều này cũng làm ông không được sự trọng dụng của nhà Nguyễn. Ông cho rằng loài người có chung một gốc và sẽ dìu dắt nhau đến thế giới đại đồng. Ông cũng đưa ra một số nhận xét về con người Việt Nam: có tầm vóc vừa phải, có nhiều tài trí lại khéo bắt chước kỹ xảo của người khacsm biết học tập cái hay cái khéo của người khác, không tự mãn. Theo ông cần tiếp thu và xây dựng nền văn hóa mới để phát triển, để con người thoát khỏi thói chấp nê tục lệ cũ, thoát khỏi lối học từ chương. Theo ông, chỉ có học hỏi lẫn nhau, các dân tộc mới có thể tiến bộ. Khác với hệ tư tưởng thống trị đương thời, Nguyễn Trường Tộ đã nhận thức được giá trị của văn hóa vật chất, vai trò quyết định của nhân tố kinh tế đối với nhân tố tinh thần, vai trò của động lực lợi ích đối với sự phát triển của đất nước. Do vậy bồi dưỡng con người là phải bồi dưỡng cả văn hóa và khoa học. Ông đưa ra phương pháp học mới thay cho lối học kinh viện sách vở v.v... Theo Ông, canh tân tư tưởng là một động lực to lớn phát triển con người và coi khai thác nhân tộc con người, nguồn lực con người là động lực bên trong để phát triển đất nước.

      Những tư tưởng của Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Trường Tộ ít nhiều có những mặt hạn chế nhưng tựu chung lại những hạn chế đó không thể phủ nhận hay làm mờ đi những giá trị cốt lõi trong tư tưởng của các ông về văn hóa, con người và nguồn nhân lực.

Lê Thu Hà lược thuật

The older news.............................